श्री गुरुचरित्र – अध्याय दहावा | वल्लभेश ब्राह्मणास जीवदान | श्रीनृसिंह सरस्वती

 

◆ श्री गुरुचरित्र – अध्याय दहावा : परिचय

श्री गुरुचरित्र हा श्री दत्तात्रेय परंपरेतील अत्यंत पवित्र ग्रंथ आहे. दहावा अध्याय 'वल्लभेश ब्राह्मणास जीवदान' या नावाने ओळखला जातो. या अध्यायात श्रीपाद श्रीवल्लभ यांची अद्भुत लीला आणि भक्तवत्सलता वर्णन केली आहे. एका भक्त ब्राह्मणाला मृत्यूपासून वाचवून, त्यास पुनर्जीवन देण्याची ही कथा गुरूंच्या अलौकिक सामर्थ्याचे आणि भक्तांवरील प्रेमाचे दर्शन घडवते.

---

◆ अध्याय दहावा – कथासारांश

पार्श्वभूमी: नामधारक सिद्धांना विचारतो की, श्रीपाद यती सूक्ष्मरूपाने कुरवपुरातच राहिले, तर त्यांचा पुढील अवतार कसा झाला? सिद्ध उत्तर देतात की श्रीगुरूंचा महिमा अतर्क्य आहे; ते कार्यासाठी अनंत रूपे धारण करू शकतात. गुरुभक्ती कधीही व्यर्थ ठरत नाही; जो आपुलकीने श्रीगुरूंची सेवा करतो, त्यांना ते अहोरात्र जपतात.

मुख्य कथा: काश्यपगोत्री वल्लभेश नावाचा एक सुशील व सदाचारी ब्राह्मण होता. तो व्यापार करीत असे व श्रीपादांचा परमभक्त होता. प्रत्येक वर्षी तो श्रीपादांच्या दर्शनासाठी कुरवपुरास यायचा. एकदा व्यापारास निघताना त्याने संकल्प केला की, या खेपेस चांगला नफा झाल्यास गुरुस्थानी एक हजार ब्राह्मणांना भोजन देईल. श्रीगुरूंच्या कृपेने त्याला अपेक्षेपेक्षा जास्त नफा मिळाला. ती धनराशी घेऊन तो कुरवपुरास निघाला.

मार्गात काही चोरांनी त्याला लुटण्याचा प्रयत्न केला. त्यांनी रात्रीच्या अंधारात निर्जन स्थानी ब्राह्मणाचा वध केला. त्याच क्षणी श्रीगुरु श्रीपाद उग्र वेषात प्रकट झाले. त्यांनी चोरांना ठार केले. एका चोराने क्षमा मागितली, तेव्हा गुरूंनी त्याला क्षमा करून विभूती दिली व ती मृत ब्राह्मणावर टाकण्यास सांगितली. तशी विभूती प्रोक्षण करताच ब्राह्मण पुन्हा जिवंत झाला.

---

◆ अध्याय दहावा – सर्व ४२ ओव्या व अर्थ

प्रार्थना:

श्रीगणेशाय नमः ॥

१. ऐकोनि सिद्धाचे वचन । नामधारक विनवी जाण ।

कुरवपुरीचे महिमान । केवी जाहले परियेसा ॥

अर्थ: सिद्धांचे वचन ऐकून नामधारक विनवतो – कुरवपुरीची महिमा कशी प्राप्त झाली?

२. म्हणती श्रीपाद नाही गेले । आणि म्हणती अवतार झाले ।

विस्तार करोनिया सगळे । निरोपावे म्हणतसे ॥

अर्थ: काही म्हणतात श्रीपाद गेले नाहीत, तर काही म्हणतात त्यांनी अवतार घेतला. हे सर्व विस्ताराने सांगावे, असे नामधारक म्हणतो.

३. सिद्ध सांगे नामधारकासी । श्रीगुरुमहिमा काय पुससी ।

अनंतरूपे होती परियेसी । विश्वव्यापक परमात्मा ॥

अर्थ: सिद्ध नामधारकाला सांगतो – तू श्रीगुरूंची महिमा कशाला विचारतोस? ते अनंत रूपे धारण करणारे विश्वव्यापक परमात्मा आहेत.

४. पुढे कार्यकारणासी । अवतार झाले परियेसी ।

राहिले आपण गुप्तवेधी । तया कुरवक्षेत्रांत ॥

अर्थ: पुढील कार्यासाठी त्यांनी अवतार घेतला. तरीही ते गुप्त रूपाने कुरवक्षेत्रातही राहिले.

५. पाहे पा भार्गवराम देखा । अद्यापवरी भूमिका ।

अवतार जाहिले अनेका । त्याचेच एकी अनेक ॥

अर्थ: पाहा, भार्गवराम (भगवान राम) यांचीही अशीच भूमिका आहे. त्याच एकाची अनेक अवतारे झाली.

६. सर्वां ठायी वास आपण । मूर्ती एक नारायण ।

त्रिमूर्तींचे तीन गुण । उत्पत्ती स्थिति आणि प्रलय ॥

अर्थ: सर्व ठिकाणी वास करणारे, मूर्ती एक नारायणच आहेत. त्रिमूर्तींचे तीन गुण – उत्पत्ती, स्थिती व प्रलय हे आहेत.

७. भक्तजना तारावयासी । अवतरतो ह्यपीकेशी ।

शाप देत दुर्वासा ऋषि । कारण असे तयांचे ॥

अर्थ: भक्तजनांना तारण्यासाठी तो अवतरतो. दुर्वासा ऋषींच्या शापाचे कारण असे असते.

८. त्रयमूर्तींचा अवतार । याचा कवणा न कळे पार ।

निधान तीर्थ कुरवपूर । वसे तेथे गुरुमूर्ती ॥

अर्थ: त्रिमूर्तींचा हा अवतार, याचा पार कोणाला कळत नाही. कुरवपूर हे निधान तीर्थ आहे, तेथे गुरुमूर्ती वास्तव्य करतात.

९. जे जे चिंतावे भक्तजने । ते ते पावे गुरुदर्शने ।

श्रीगुरु वसावयाची स्थाने । कामधेनु असे जाणा ॥

अर्थ: भक्तजन ज्या-ज्या इच्छा चिंततात, त्या-त्या गुरुदर्शनाने पूर्ण होतात. श्रीगुरूंची वस्ती कामधेनूसारखी फलदायी आहे.

१०. श्रीपादवल्लभस्थानमहिमा । वर्णावया अनुपमा ।

अपार असे सांगतो तुम्हा । दृष्टान्तेसी अवधारा ॥

अर्थ: श्रीपादवल्लभ स्थानाची महिमा अनुपम आहे. ती अपार आहे, ती दृष्टांताने सांगतो, ती एकाग्रतेने ऐका.

११. तुज सांगावया कारण । गुरुभक्ति वृथा नव्हे जाण ।

सर्वथा न करी निर्वाण । पाहे वाट भक्तांची ॥

अर्थ: तुला सांगण्याचे कारण असे की, गुरुभक्ती व्यर्थ ठरत नाही. श्रीगुरू कधीही भक्तांची वाट पाहत असतात.

१२. भक्ति करावी दृढतर । गंभीरपणे असावे धीर ।

तरीच उतरिजे पैलपार । इहपरत्री सौख्य पावे ॥

अर्थ: दृढ भक्ती करावी, गंभीर व धीर असावे, तरच भवसागर पार करता येतो व इहलोकी-परलोकी सुख प्राप्त होते.

१३. याचि कारणे दृष्टान्ते तुज । सांगेन ऐक वर्तले सहज ।

काश्यपगोत्री होता द्विज । नाम तया वल्लभेश ॥

अर्थ: याच कारणास्तव दृष्टांत तुला सांगतो; सहज घडलेली कथा ऐक. काश्यपगोत्री एक ब्राह्मण होता, त्याचे नाव वल्लभेश.

१४. सुशील द्विज आचारवंत । उदीम करूनि उदर भरीत ।

प्रति संवत्सरी यात्रेस येत । तया श्रीपादक्षेत्रासी ॥

अर्थ: तो सुशील, आचारवंत ब्राह्मण होता. व्यापार करून उदर भरीत असे. दरवर्षी तो श्रीपाद क्षेत्राच्या (कुरवपुर) यात्रेस येत असे.

१५. असता पुढे वर्तमानी । उदीमा निघाला तो धनी ।

नवस केला अतिगहनी । संतपवि ब्राह्मणासी ॥

अर्थ: एकदा तो व्यापारासाठी निघाला. त्याने मनात दृढ नवस केला की, (नफा झाल्यास) एक हजार ब्राह्मणांना भोजन देईल.

१६. उदीम आलिया फळासी । यात्रेसी येईन विशेषी ।

सहस्र संख्या ब्राह्मणासी । इच्छाभोजन देईन म्हणे ॥

अर्थ: व्यापार फळाला आला (नफा झाल्यास) विशेष यात्रेस येईन व हजार ब्राह्मणांना इच्छाभोजन देईन, असे म्हणतो.

१७. निश्चय करोनि मानसी । निघाला द्विजवर उदीमासी ।

चरण ध्यातसे मानसी । सदा श्रीपादवल्लभाचे ॥

अर्थ: मनात निश्चय करून तो ब्राह्मण व्यापारास निघाला. मनात सदा श्रीपादवल्लभांच्या चरणांचे ध्यान करीत होता.

१८. जे जे ठायी जाय देखा । अनंत संतोष पावे निका ।

शतगुणे लाभ झाला ऐका । परमानंदा प्रवर्तला ॥

अर्थ: ज्या-ज्या ठिकाणी गेला, तेथे त्याला अमर्याद संतोष मिळाला. शतपटीने नफा झाला व तो परमानंदात न्हाऊ लागला.

१९. लय लावूनि श्रीपादचरणी । यात्रेसि निघाला ते क्षणी ।

वैचावया ब्राह्मणसंतर्पणी । द्रव्य घेतले समागमे ॥

अर्थ: श्रीपादचरणी चित्त लावून तो यात्रेस निघाला. ब्राह्मणांच्या भोजन (तर्पण) साठी तो सर्व पैसे घेऊन निघाला.

२०. द्रव्य घेऊनि द्विजवर । निघता देखती तस्कर ।

कापट्यवेषे सत्वर । तेही सांगते निघाले ॥

अर्थ: पैसे घेऊन ब्राह्मण निघताच चोरांनी त्याला पाहिले. कपटी वेषाने तेही त्याच्यासोबत (कुरवपुरास) निघाल्याचे सांगू लागले.

२१. दोन-तीन दिवसांवरी । तस्कर असती संगिकारी ।

एके दिवशी मार्गी रात्री । जात असता मार्गस्थ ॥

अर्थ: दोन-तीन दिवस ते चोर त्याच्यासोबत होते. एका दिवशी रात्री मार्गाने जात असताना...

२२. तस्कर म्हणती द्विजवरासी । आम्ही जाऊ कुरवपुरासी ।

श्रीपादवल्लभदर्शनासी । प्रतिवर्षी नेम असे ॥

अर्थ: चोर ब्राह्मणाला म्हणाले – आम्ही कुरवपुरास जातो; दरवर्षी श्रीपादवल्लभांच्या दर्शनाचा नेम असतो.

२३. ऐसे बोलती मार्गासी । तस्कर मारिले द्विजासी ।

शिर छेदूनिया परियेसी । द्रव्य घेतले सकळिक ॥

अर्थ: असे बोलताच चोरांनी ब्राह्मणाचा वध केला. त्याचे शिर छेदले व सर्व पैसे घेतले.

२४. भक्तजनांचा कैवारी । श्रीपादराव कुरवपुरी ।

पातला त्वरित वेषधारी । जटामंडित भस्मांकित ॥

अर्थ: भक्तजनांचा कैवारी श्रीपादराव कुरवपुरी (तेथून) त्वरित पातले. जटा, भस्म, रुद्राक्ष व त्रिशूल यांनी युक्त अशा वेषात ते प्रकट झाले.

२५. जटा मुकुट धारण केला । रुद्राक्ष भस्म अंगी लेपिला ।

त्रिशूल हाती घेऊन आला । भयंकर रूप दाविले ॥

अर्थ: श्रीपादांनी जटामुकुट धारण केला, अंगाला रुद्राक्ष व भस्म लेपिले, हाती त्रिशूल घेतले व भयंकर रूप दाखवले.

२६. तस्कर पाहता भयभीत । सर्वांना झाला चित्तभ्रमित ।

श्रीगुरु त्रिशूलाने क्षणात । सर्व तस्कर मारिले ॥

अर्थ: चोरांनी ते रूप पाहताच ते भयभीत व चित्तभ्रमित झाले. श्रीगुरूंनी त्रिशूलाने क्षणात सर्व चोरांना मारले.

२७. एक तस्कर पळाला भये । श्रीपाद चरणी लोटला जाये ।

म्हणे मला मारू नको राये । मी निरपराधी या कृत्यी ॥

अर्थ: एक चोर भयाने पळाला व श्रीपादांच्या चरणी लोटला. म्हणाला – हे राया, मला मारू नका. मी या कृत्यात निरपराधी आहे.

२८. माझे साथीदार मारितील मला ठाऊक नव्हते । मी वाचवू शकलो नाही त्यांना ।

क्षमा करा स्वामी मला । गुरुराया दयाळा ॥

अर्थ: माझे साथीदार त्याला मारतील, हे मला ठाऊक नव्हते. मी त्यांना वाचवू शकलो नाही. हे गुरुराया, मला क्षमा करा.

२९. अंतर्यामी श्रीगुरुराय । जाणिले त्याचे मर्म खरे ।

तो बोलला सत्य वचन । तेव्हा त्याला क्षमा केली ॥

अर्थ: अंतर्यामी श्रीगुरुरायांनी त्याचे खरे मर्म (मनोगत) जाणले. तो खरे सत्य बोलला होता, म्हणून त्याला क्षमा केली.

३०. विभूती दिली हाती त्याच्या । म्हणाले या ब्राह्मणावर टाकी विभूती ।

जर तू म्हणालास तर जिवंत होईल । माझी वचन सत्य असे ॥

अर्थ: श्रीगुरूंनी त्याच्या हाती विभूती दिली व म्हणाले – या ब्राह्मणावर ही विभूती टाक. तू म्हणालास तर तो जिवंत होईल. माझे वचन सत्य आहे.

३१. तस्कराने शिर धडाला लावले । विभूती प्रोक्षण केले तेथे ।

तत्काळ ब्राह्मण उठून बसला । जणू काही झोपेतून उठला ॥

अर्थ: चोराने ब्राह्मणाचे शिर धडाला लावले व तेथे विभूती प्रोक्षण केली. तत्काळ ब्राह्मण उठून बसला, जणू काही तो झोपेतून उठला होता.

३२. श्रीपाद मात्र अदृश्य झाले । ब्राह्मण चमत्कार पाहून आश्चर्यचकित झाले ।

त्या तस्कराला विचारू लागला । काय घडले मला सांगा ॥

अर्थ: श्रीपाद मात्र अदृश्य झाले. ब्राह्मण हा चमत्कार पाहून आश्चर्यचकित झाला व त्या चोराला विचारू लागला – मला काय झाले ते सांगा.

३३. तस्कराने सर्व हकीकत सांगितली । ब्राह्मणाची डोळ्यातून अश्रुधारा वाहली ।

श्रीपाद कृपेने जिवंत झालो । म्हणून त्यांनी माझे रक्षण केले ॥

अर्थ: चोराने सर्व हकीकत सांगितली. ब्राह्मणाच्या डोळ्यांतून अश्रुधारा वाहू लागल्या. त्याला समजले की श्रीपादांच्या कृपेने तो जिवंत झाला आहे व त्यांनीच त्याचे रक्षण केले आहे.

३४. ब्राह्मणाने आपले धन परत घेतले । कुरवपुरास येऊन गुरुपादुकांना वंदन केले ।

भक्तीभावाने पूजा केली । चार हजार ब्राह्मणांना भोजन दिले ॥

अर्थ: ब्राह्मणाने आपले धन परत घेतले. कुरवपुरास येऊन गुरुपादुकांना वंदन केले व भक्तीभावाने पूजा केली. चार हजार ब्राह्मणांना भोजन दिले.

३५. नवस पूर्ण केला आनंदाने । श्रीगुरूंची कीर्ती गायली अश्रूने ।

श्रीगुरूंची कृपा पाहून मनात । झाली दृढ भक्ती गुरूंची ॥

अर्थ: त्याने आनंदाने आपला नवस पूर्ण केला व अश्रूंनी श्रीगुरूंची कीर्ती गायली. श्रीगुरूंची कृपा पाहून मनात गुरुभक्ती दृढ झाली.

३६. सिद्ध म्हणे नामधारकासी । असा आहे कुरवपूर क्षेत्राचा महिमा ।

श्रीगुरू श्रीपाद अदृश्य रूपाने तिथेच राहतात । भक्तांची काळजी घेतात ॥

अर्थ: सिद्ध नामधारकाला म्हणतो – असा आहे कुरवपूर क्षेत्राचा महिमा. श्रीगुरू श्रीपाद अदृश्य रूपाने तिथेच राहतात व भक्तांची काळजी घेतात.

३७. भक्तांना त्यांच्या अस्तित्वाची अनुभूती येते । ते संकटात धावून येतात ।

मी तुला सांगतो हे सत्य । गुरुकृपा कधी व्यर्थ नाही ॥

अर्थ: भक्तांना त्यांच्या अस्तित्वाची अनुभूती येते. ते संकटात धावून येतात. मी तुला हे सत्य सांगतो – गुरुकृपा कधीही व्यर्थ नसते.

३८. पुढे त्यांनी नृसिंहसरस्वती अवतार घेतला । विलक्षण चरित्र दाखविले ।

ते अवतार गुरुचरित्रात वर्णिले । भक्तांचे कल्याण केले ॥

अर्थ: पुढे त्यांनी नृसिंहसरस्वती अवतार घेतला व विलक्षण चरित्र दाखविले. तो अवतार गुरुचरित्रात वर्णिला आहे. त्यांनी भक्तांचे कल्याण केले.

३९. नामधारक म्हणाला सिद्धासी । श्रीगुरुंचे लीलाकर्तृत्व अचंबित करणारे आहे ।

मला आता नृसिंहसरस्वती चरित्र ऐकवा । कृपा करा महाराज ॥

अर्थ: नामधारकाने सिद्धांना विनंती केली – श्रीगुरुंचे लीलाकर्तृत्व अचंबित करणारे आहे. आता मला नृसिंहसरस्वती स्वामींचे चरित्र ऐकवा.

४०. सिद्ध म्हणाला या अध्यायात । भक्तवत्सलतेचे दर्शन घडले ।

वल्लभेश ब्राह्मणाच्या कथेतून । गुरुकृपेचे महत्त्व कळले ॥

अर्थ: सिद्ध म्हणाला – या अध्यायात भक्तवत्सलतेचे दर्शन घडले. वल्लभेश ब्राह्मणाच्या कथेतून गुरुकृपेचे महत्त्व कळले.

४१. श्रीगुरू कधी भक्तांना विसरत नाहीत । त्यांच्या संकटी धावून येतात ।

गुरुभक्ती दृढ असेल तर । गुरुकृपा निश्चित मिळते ॥

अर्थ: श्रीगुरू कधी भक्तांना विसरत नाहीत, त्यांच्या संकटी धावून येतात. गुरुभक्ती दृढ असेल तर गुरुकृपा निश्चित मिळते.

४२. हा अध्याय संपला आता । नामधारकाने ऐकले सर्व आता ।

सिद्ध म्हणाला पुढील अध्यायात । नृसिंहसरस्वती चरित्र सांगेन ॥

अर्थ: हा अध्याय संपला. नामधारकाने सर्व ऐकले. सिद्ध म्हणाला – पुढील अध्यायात नृसिंहसरस्वती स्वामींचे चरित्र सांगेन.

समाप्ती:

इति श्रीगुरुचरित्रपरमकथाकल्पतरौ श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने सिद्धनामधारकसंवादे वल्लभेशब्राह्मणजीवदानं नाम दशमोऽध्यायः ॥१०॥

---

◆ अध्यायाचे महत्त्व

हा अध्याय गुरू भक्ती, गुरूंची वत्सलता आणि त्यांच्या अलौकिक शक्तीचे महत्त्व सांगतो. वल्लभेश ब्राह्मणाच्या कथेतून तीन महत्त्वाचे संदेश मिळतात:

१. गुरूकृपा सर्वोच्च – व्यापारात यशापासून ते प्राणरक्षणापर्यंत, गुरूकृपा भक्ताला प्रत्येक पावलावर साथ देते. भक्ती कधीही व्यर्थ ठरत नाही.

२. गुरूंची वत्सलता – आपल्या भक्ताच्या संकटाची जाणीव होताच, श्रीगुरू अकल्पित वेगाने, उग्र रूप धारण करून भक्ताच्या रक्षणासाठी धावून येतात. भक्तांची काळजी घेणे हेच त्यांचे मुख्य कार्य आहे.

३. पुनर्जीवनाचा चमत्कार – श्रीगुरूंनी मृत ब्राह्मणाला पुन्हा जिवंत करून दाखवले की, गुरूकृपेने मृत्यूही पराभूत होतो. भक्ताचा नवस (एक हजार ब्राह्मणांना भोजन) पूर्ण करण्यासाठी त्याने चार हजार ब्राह्मणांना भोजन दिले, जे गुरूकृपेचे फळ होते.

---

◆ सारांश

बाब तपशील

ग्रंथ श्री गुरुचरित्र

अध्याय दहावा (१०)

कथानक वल्लभेश ब्राह्मणास जीवदान

मुख्य पात्रे श्रीपाद श्रीवल्लभ, वल्लभेश ब्राह्मण, तस्कर

स्थान कुरवपूर, मार्ग

विशेष गुरूंची भक्तवत्सलता, मृताचे पुनर्जीवन

शेवट वल्लभेशाचा नवस पूर्ण, श्रीपादांची अदृश्यता

---

Hashtags:

#गुरुचरित्र #अध्याय१० #श्रीदत्तात्रेय #श्रीनृसिंहसरस्वती #वल्लभेश #जीवदान #कुरवपुर #दत्तभक्ति #मराठी #सनातन

◆ आमचे सर्व लिंक एकाच ठिकाणी:

ब्लॉग: https://sarva-marathi-strotra.blogspot.com

Telegram: https://t.me/marathistrotra

Instagram: https://www.instagram.com/sarva_marathi_strotra?igsh=bzJvbjVnM3JxNGU4

YouTube: https://youtube.com/@sarva_marathi_strotra

Facebook: सर्व मराठी स्त्रोत

Linktree: https://linktr.ee/sarvamarathistrotra

कृपया सर्व प्लॅटफॉर्मवर फॉलो करा.

🙏 श्री गुरुदत्तात्रेयाय नमः! जय गुरुदत्त! 🙏