श्री गुरुचरित्र – अध्याय अकरावा | नरहरी जन्माख्यान | श्रीनृसिंह सरस्वती

 ◆ श्री गुरुचरित्र – अध्याय अकरावा : परिचय

श्री गुरुचरित्राचा अकरावा अध्याय 'नरहरी जन्माख्यान' या नावाने ओळखला जातो. या अध्यायात श्री नृसिंह सरस्वती यांच्या (नरहरी) बाललीला, चमत्कार, मुंज (उपनयन) संस्कार, वेदपठण, व गृहत्यागाची कथा सांगितली आहे. हा अध्याय दत्तात्रेयांच्या नृसिंह सरस्वती अवताराच्या बालपणीच्या चरित्राचा विस्तृत आढावा आहे.

◆ अध्याय अकरावा – कथासारांश

पूर्वजन्माची पार्श्वभूमी: मागील अध्यायातील विप्रस्त्रीने (वल्लभेश ब्राह्मणाची आई) श्रीपादांच्या कृपेने केलेल्या शनिप्रदोष व्रताच्या फलामुळे, तिचा पुढील जन्म कारंज-नगर (उत्तर देश) येथे 'अंबाभवानी' या नावाने झाला. तिचा विवाह तेथील माधव या ब्राह्मणाशी झाला. हे दाम्पत्य नित्य प्रदोष पूजन करीत असे.

नरहरीचा जन्म: अंबाभवानीला सोळाव्या वर्षी एक अद्भुत तेजस्वी पुत्र झाला. तो जन्मापासूनच 'ॐ'कार म्हणत असे . ज्योतिषांनी या बालकाचे भविष्य सांगितले – हा अवतारी पुण्यपुरुष आहे. हा गुरूकृपेने लोकांना उपदेश करील. हा संन्यासी होईल. त्याचे नामकरण 'शालग्रामदेव' व 'नरहरी' असे करण्यात आले .

चमत्कार व मुकेपणा: अंबाला पुरेसे दूध नसल्याने, नरहरीने आपल्या उजव्या हाताने तिच्या स्तनाला स्पर्श केला असता दोन्ही स्तनांतून दुधाच्या धारा वाहू लागल्या . नरहरी सात वर्षांपर्यंत 'ॐ'काराशिवाय दुसरे काहीच बोलत नसे, त्यामुळे आई-वडिलांना तो मुका आहे अशी चिंता वाटू लागली . आठव्या वर्षी मुंजीची तयारी करताना, नरहरीने लोखंडी वस्तू हातात धरल्यावर त्या सोन्याच्या झाल्या, हा चमत्कार पाहून माता-पिता आश्चर्यचकित झाले . नरहरीने संज्ञेने सांगितले की, मुंज झाल्यावर तो बोलेल .

मुंज (उपनयन) संस्कार: वैदिक विधीने मुंज समारंभ पार पडला. पहिली भिक्षा घालताच नरहरी ऋग्वेद, दुसऱ्या भिक्षेला यजुर्वेद, व तिसऱ्या भिक्षेला सामवेद म्हणू लागला. सर्वांना हा चमत्कार पाहून खात्री पटली की हा अवतारी महात्मा आहे .

गृहत्यागाचा निर्णय: नरहरीने आईला वेद म्हणून, 'आता मी भिक्षा मागून तीर्थयात्रा करेन' असे सांगितले. अंबा विलाप करू लागली. तेव्हा नरहरीने पूर्वजन्माचे स्मरण करून दिले की, ती स्वतः श्रीपादांची भक्त होती . त्याने सांगितले की, तिला आणखी चार विद्वान पुत्र होतील. श्रीपाद (नरहरी) संन्यासी असून त्यांना तीर्थयात्रेस जाणे भाग आहे. शेवटी अंबेने त्यांना निरोप दिला.

तत्त्वज्ञान: मातेने अल्पवयात संन्यास घेणे अयोग्य असल्याचे सांगताच, नरहरीने आश्रमधर्माचे तत्त्वज्ञान सांगितले. सिद्ध नामधारकाला सांगतो, की हेच तत्त्वज्ञान नरहरीने अंबेला सांगितले.

---

◆ अध्याय अकरावा – संपूर्ण १०७ ओव्या व अर्थ

प्रार्थना:

॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः ॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ॥

१. नामधारक म्हणे सिद्धासी । पुढे अवतार जाहाले कैसी ।

विस्तारोनियां आम्हांसी । सांगा स्वामी कृपामूर्ति ॥

अर्थ: नामधारक सिद्धांना म्हणाला – पुढील अवतार कसा झाला? तो विस्ताराने सांगा, हे कृपामूर्ती स्वामी.

२. सिद्ध म्हणे ऐक वत्सा अवतार झाला श्रीपाद हर्ष ।

पूर्वी वृत्तांत ऐकिका ऐसा । कथा सांगितली विप्लिस्येची ॥

अर्थ: सिद्ध म्हणतो – हे वत्सा, श्रीपाद हर्षाने अवतार झाला. आधीची कथा अशी ऐकावी. विप्रस्त्रीची कथा सांगितली.

३. शनिप्रदोषीं सर्वेश्वरासी । पूजित होती गुरु-उपदेशीं ।

देवहवासना असतां तियेसी । पंचत्व पावली तयेबेळीं ॥

अर्थ: ती (विप्रस्त्री) गुरूंच्या उपदेशाने शनिप्रदोषी (शनिवारी येणाऱ्या त्रयोदशीला) शर्वेश्वराची पूजा करीत असे. देवाच्या ठिकाणी वासना (भक्ती) असताना, त्या वेळी तिचा मृत्यू झाला.

४. झाला जन्म पुढे तिसी । कारंज-नगर उत्तरदेशीं ।

वाजसनीय शाखेसी । विप्रकुलीं जन्मली ॥

अर्थ: पुढे तिचा जन्म उत्तर देशातील कारंज-नगर येथे, वाजसनीय शाखेच्या ब्राह्मण कुळात झाला.

५. जातक वर्तले तियेसी । नाम ‘अंबा-भवानी’ ऐसी ।

आरोपिलें स्नेहेसीं । मातापितरीं परियेसा ॥

अर्थ: तिचे जातक वर्तवले. तिचे नाव ‘अंबाभवानी’ असे ठेवले. तिला आई-वडिलांनी स्नेहाने वाढवले.

६. वर्धतां मातापित्यागृहीं । वाढली कन्या अतिस्नेही ।

विवाह करिती महोत्साहीं । देती विप्रासी तेचि ग्रामीं ॥

अर्थ: आई-वडिलांच्या घरी ती अतिशय प्रेमाने वाढली. तिचा विवाह त्याच गावातील माधव नावाच्या ब्राह्मणाशी मोठ्या उत्साहाने केला.

७. शिवव्रती असे तो ब्राह्मण । नाम तया ‘माधव’ जाण ।

त्यासी दिधली कन्या दान । अतिप्रीतीकरुनि ॥

अर्थ: तो माधव ब्राह्मण शिवव्रती होता. त्याला अतिशय प्रीतीने कन्या दान दिली.

८. तया माधवविप्राचरीं । शुभाचारे होती नारी ।

वासना तिची पूर्वापरीं । ईश्वरपूजा करीतसे ॥

अर्थ: त्या माधव ब्राह्मणाच्या घरी पत्नी झाल्यावर, तिची पूर्वजन्माची वासना जागी झाली आणि ती ईश्वरपूजा करू लागली.

९. पूजा करी ईश्वरासी । दंपती उभयवर्ग मनोमानसीं ।

प्रदोषपूजा अतिहर्षीं । करिती भक्तिपुरस्कर ॥

अर्थ: ते दांपत्य मनाने ईश्वराची पूजा करत असे. विशेषतः प्रदोषपूजा अत्यंत आनंदाने व भक्तीपूर्वक करत असे.

१०. मंदवारीं त्रयोदशीसी । पूजा करिती अंतिंविशेषीं ।

तंत्र वत्सरे झालीं फोडशीं । अंतर्वन्ती झाली ऐका ॥

अर्थ: मंगळवारी व त्रयोदशीला विशेष पूजा करत असत. सोळाव्या वर्षी अंबा गरोदर राहिली.

११. मास तृतीय-पंचमेसी । उत्साह करिती अनेक हर्षीं ।

उत्तम डोहळे होती तियेसी । बहुज्ञान बोलतसे ॥

अर्थ: तिसऱ्या-पाचव्या महिन्यात तिला उत्तम डोहळे आले. ती बहुज्ञानी गोष्टी बोलू लागली.

१२. करिती उत्साह मास-सातीं । द्विज करी सीमंती ।

अक्षवाणें वॉवाबिलती आरती । सुवासिनी मिळूनियां ॥

अर्थ: सातव्या महिन्यात उत्साहाने सीमंत संस्कार केला. सुवासिनी मिळून अक्षता नेऊन आरती केली.

१३. ऐसे क्रमितां नवमासीं । प्रसूत झाली शुभ दिवशीं ।

पुत्र जाहला म्हणून हर्षीं । निर्भर होतीं मातापिता ॥

अर्थ: नऊ महिने पूर्ण होताच, शुभ दिवशी तिला पुत्र झाला. माता-पिता आनंदाने निभरून गेले.

१४. जन्म होतांचि तो बाळक । ‘ॐ’ कार शब्द म्हणतसे अलोलिक ।

पाहूनि झाले तटस्थ लोक । अभिनव म्हणोनि तयेवेळीं ॥

अर्थ: जन्म होताच तो बाळक ‘ॐ’कार म्हणत होता. हे पाहून लोक स्तब्ध झाले व याला अभिनव (चमत्कार) म्हणू लागले.

१५. जातकर्म करी तो ब्राह्मण । विघ्नांसी देत दक्षिणा दान ।

ज्योतिषी सांगती सुलक्षण । लग्न सत्वर पाहोनियां ॥

अर्थ: त्या ब्राह्मणाने जातकर्म केले व दक्षिणा दिली. ज्योतिषांनी लग्न पाहून सुलक्षणे सांगितली.

१६. सांगती ज्योतिषी त्या द्विजासी । मुहूर्त बरवा असे विशेषीं ।

कुमर होईल कारणिक पुरुषी । गुरु होईल सकलिकां ॥

अर्थ: ज्योतिषी त्या ब्राह्मणाला सांगतात – मुहूर्त विशेष चांगला आहे. हा कुमार कारणिक पुरुष (अवतारी) होईल व सर्वांचा गुरू होईल.

१७. याचा अनुग्रह होईल ज्यासी । तो वंद्य होईल विश्वासी ।

याचें वाक्य होईल परिस । चिंतामणि याचे चरण ॥

अर्थ: ज्याच्यावर याचा अनुग्रह होईल, तो जगात वंद्य होईल. याचे वचन प्रमाण होईल. याचे चरण चिंतामणीसारखे आहेत.

१८. अष्टही सिद्धि याचे द्वारीं । बोळगत राहतील निरंतरीं ।

नव निधि याच्या घरीं । राहती ऐक द्विजोत्तमा ॥

अर्थ: अष्टसिद्धी याच्या दारी निरंतर राहतील. नवनिधी याच्या घरी राहतील, हे ऐका.

१९. न होती यासी गृहिणी-सुत । पूज्य होईल त्रिभुवनांत ।

याचे दर्शनमात्रे पतित । पुनौत होतील परियेसीं ॥

अर्थ: याला पत्नी व पुत्र नसतील. हा त्रिभुवनात पूज्य होईल. याच्या दर्शनमात्रेने पतितही पवित्र होतील.

२०. होईल हा अवतार-पुरुषी । आम्हां दिसतसे भरवंसीं ।

संदेह न धरावा मानसीं । म्हणोनि करिती नमस्कार ॥

अर्थ: हा अवतारी पुरुष होईल. आम्हाला विश्वास दिसतो. मनात संदेह न धरावा, म्हणून ते नमस्कार करतात.

२१. म्हणती समस्त द्विजवर । सांगती जनकासी उत्तर ।

याचेनि महादैन्य हरे । भेणें नलगे कळिकाळा ॥

अर्थ: सर्व विद्वान जनकाला उत्तर देतात – याच्या कृपेने महादैन्य (ताप) नाहीसे होईल. कलिकाळाचे भय राहणार नाही.

२२. तुमचे मनीं जे जे वासना । सर्व साधेल निर्गुणा ।

याचें करावें हो जतना । निधान आले तुमचे घरा ॥

अर्थ: तुमच्या मनात ज्या ज्या इच्छा आहेत, त्या सर्व साध्य होतील. याचे रक्षण करा. हे निधान तुमच्या घरी आले आहे.

२३. ऐसे जातक वर्तवीन । सांगता झाला विद्वज्जन ।

जनक जननी संतोषीन । देती दान वस्त्रभरणें ॥

अर्थ: असे जातक सांगितल्यावर जनक-जननी संतुष्ट होऊन वस्त्र व दान देऊ लागले.

२४. सांगोनि गेले ब्राह्मणस्तोम । मातापिता अति प्रेम ।

दृष्टि लागेल म्हणून विषम । निबलोप वोबाळिती ॥

अर्थ: ब्राह्मणगण सांगून गेले. माता-पिता अतिप्रेमाने (मुलाला) वाढवू लागले. दृष्टी लागेल म्हणून त्याचे निबलोप (रक्षण) करीत.

२५. व्यवस्था फांकली नगरांत । अभिनव आजि देखिलें म्हणत ।

उपजतां बाळ ‘ॐ’ कार जपत । आश्रयं म्हणती सकळ जन ॥

अर्थ: नगरात ही बातमी पसरली. सर्व लोक म्हणू लागले – उपजताच ‘ॐ’कार जपणारा हा बाळ अभिनव आहे.

२६. नगलोक इष्ट मित्र । पहावया येती विचित्र ।

दृष्टि लागेल म्हणोनि मात्र । माता न दाखवी कवणासी ॥

अर्थ: नगरातील लोक व मित्र हा विचित्र चमत्कार पाहावयास येत. दृष्टी लागेल म्हणून माता तो कोणाला दाखवीत नसे.

२७. मायामोहे जनकजननी । बाळासी दृष्टि लागेल म्हणोनि ।

आंगारा लाविती मंत्रोनि । रक्षा बांधती कृण्णसुते ॥

अर्थ: मायामोहाने बालकाला दृष्टी लागू नये म्हणून ते मंत्राने अंगारे लावीत व कृष्णसुताची रक्षा बांधीत.

२८. परमात्मयाचा अवतार । दृष्टि त्यासी केवीं संचार ।

लीकिकधर्म ममत्कार । मातापिता संरक्षिती ॥

अर्थ: हा तर परमात्म्याचा अवतार आहे, त्याला दृष्टी कशी लागेल? तरीही लौकिक धर्म व ममत्वाने माता-पिता त्याचे रक्षण करीत.

२९. वर्ततां बाळ येणेंपरी । दिवस दहा झालियावरी ।

नामकरण पुरःसरी । ठेविता झाला जनक द्विजोत्तम ॥

अर्थ: असे असताना दहा दिवस झाल्यावर, जनकाने पुढाकाराने नामकरण संस्कार केला.

३०. ‘शालग्रामदेव’ म्हणत । जन्मनाम झाले ख्यात ।

नाम ‘नरहरी’ ऐसे म्हणत । उच्चार केला धर्मकर्म ॥

अर्थ: त्याचे जन्मनाव ‘शालग्रामदेव’ असे प्रसिद्ध झाले. तसेच ‘नरहरी’ हे नाव धर्मकर्माने उच्चारले.

३१. ममत्व थोर बाळकावरी । प्रतिपाळ करिती प्रीतिकरी ।

माता म्हणतसे येरी । न पुरे क्षीर बाळकासी ॥

अर्थ: बालकावर थोर ममत्व व प्रीतीने ते वाढवू लागले. माता म्हणत होती – बालकाची भूक दुधाने भागत नाही.

३२. पतीसी म्हणे तये वेळां । स्तनी दूध थोडें बाळा ।

एखादी मिळवा का अबळा । स्तनपान देववूं ॥

अर्थ: त्या वेळी पतीला म्हणते – स्तनात दूध थोडे आहे, एखादी दाई शोधा, जेणेकरून बालकास स्तनपान देता येईल.

३३. अथवा आणा मेरी एक । आपुले स्तनें न शमे भूक ।

ऐकोनि हांसे बाळक । स्पर्श करी स्तनासी सव्यकर ॥

अर्थ: किंवा एखादी दाई आणा, माझ्या स्तनाने भूक शमत नाही. हे ऐकून बाळक हसतो व उजव्या हाताने स्तनाला स्पर्श करतो.

३४. स्तनी स्पर्श होतांचि कर । बत्तीस धारा वाहे क्षीर ।

वस्त्र भिजोनि विचित्र । वाहों लागे भूमीवरी ॥

अर्थ: स्तनाला स्पर्श होताच दुधाच्या बत्तीस धारा वाहू लागल्या. वस्त्र भिजून विचित्र दृश्य झाले व दूध भूमीवर वाहू लागले.

३५. विस्मय करिती जनकजननी । प्रगट न करिती गौप्यगुणी ।

नमन करिती बाळकाचरणीं । माता होय खेळविती ॥

अर्थ: जनक-जननी आश्चर्यचकित झाले. ही गुप्त गोष्ट बाहेर न काढता, त्यांनी बालकाच्या चरणी नमन केले व आनंदाने ते खेळवू लागले.

३६. पाळण्या घालूनि बाळकासी । पर्यंदें गाय अति हर्षी ।

न राहे बाळक पाळणेसीं । सदा खेळे महीवरी ॥

अर्थ: बालकाला पाळण्यात घालून ते आनंदाने गाणी गात. पण बाळक पाळण्यात राहत नसे, तो नेहमी जमिनीवर खेळत असे.

३७. वर्ध बाळ येणेंपरी । मातापिता-ममत्कारीं ।

वर्धता झाला संवत्सरीं । न बोले बाळ कवणासवें ॥

अर्थ: अशाप्रकारे मातापित्यांच्या ममत्वात बाळ वाढत होते. एक वर्ष झाले, पण बाळ कोणाशी बोलत नसे.

३८. माता बोलवी कुमरासी । बोले शब्द ऊँकारेसीं ।

चिंता करितेसे मानसीं । मुकें होईल म्हणोनि ॥

अर्थ: माता मुलाला बोलावी, तो ‘ॐकार’ शिवाय दुसरे काही बोलत नसे. त्यामुळे ती मनात चिंता करू लागली – हा मुका होईल का?

३९. पुसती जाण ज्योतिष्यासी । म्हणे बोल नये काय यासी ।

उपाय असेल यास विशेषी । म्हणोनि पुसे वेळोवेळीं ॥

अर्थ: ती ज्योतिषांना विचारू लागली – याला बोलायला काय हरकत आहे? यासाठी काही विशेष उपाय असेल तर सांगा, असे वेळोवेळी विचारी.

४०. सांगती जाण ज्योतिषी । आराधावें कुलदेवतेसी ।

अर्कवारी अश्वस्थपर्णेसी । अन्न घालावें तीनी वेळां ॥

अर्थ: ज्योतिषी सांगतात – कुलदेवतेची आराधना करा. रविवारी अश्वत्थ (पिंपळ) वृक्षाला तीन वेळा अन्न अर्पण करा.

४१. एक म्हणती होईल मुके । यासि शिकवावें बरव्या विवेके ।

बाळ बोल बोलूं शिके । म्हणोनि सांगती विनोदें ॥

अर्थ: काही म्हणतात – हा मुका होईल. त्याला चांगल्या विवेकाने शिकवा. बाळ बोलू लागेल, असे विनोदाने सांगतात.

४२. हांसोनि ऊँकार उच्चारी बाळ । आणिक नेणे बोल केवळ ।

विस्मय करिताति लोक सकळ । ऊँकार शब्द ऐकोनि ॥

अर्थ: बाळ हसून ‘ॐकार’ उच्चारे, पण दुसरे काही बोलत नसे. हा ओंकार शब्द ऐकून सर्व लोक विस्मय पावत.

४३. एक म्हणती नवल झाले । सर्व ज्ञान असे भले ।

श्रवणीं ऐकतो बोल सकळ । जाणूनि न बोले कवण्या गुणें ॥

अर्थ: काही म्हणतात – हे नवल झाले. यात सर्व ज्ञान आहे. तो बोल ऐकतो, पण कोणत्या गुणाने बोलत नाही?

४४. कांहीं केलिया न बोले सुत । चिंता करिताति मातापिता ।

पुत्रासी जाहलीं वर्षे सात । मुका झाला दैवयोगें ॥

अर्थ: काहीही करूनही पुत्र बोलत नसे. माता-पिता चिंता करू लागले. पुत्राला सात वर्षे झाली; तो दैवयोगाने मुका झाला होता.

४५. सातवें वर्ष कुमरासी । योग्य झाला मुंजीसी ।

पुस्ताति समस्त ब्राह्मणांसी । केंवी करावें म्हणोनियां ॥

अर्थ: सातव्या वर्षी कुमार मुंजीस योग्य झाला. सर्व ब्राह्मणांना प्रश्न पडला – (हा मुका) मुलगा मुंजीसाठी कसा करावा?

४६. विप्र म्हणती तया वेळां । संस्कारावें ब्राह्मणकुळा ।

उपनयनावें केवळा । अष्ट वरुषें होऊं नये ॥

अर्थ: त्या वेळी ब्राह्मण म्हणतात – ब्राह्मणकुळात संस्कार करावा. उपनयन (मुंज) नक्की करावा, आठ वर्षे होऊ नयेत.

४७. मातापिता चिंता करिती । उपदेशावें कवणे रीती ।

मुका असे हा निश्चितीं । कैसे दैव झाले आम्हां ॥

अर्थ: माता-पिता चिंता करतात – याला उपदेश कशा रीतीने करावा? हा निश्चितच मुका आहे. आमचे कसे दैव झाले?

४८. कैसे दैव जाहलें आपुलें । ईश्वरगौरी आराधिते ।

त्रयोदर्शी शिवासी पूजिलें । वायां झाले म्हणतसे ॥

अर्थ: आमचे कसे दैव झाले? आम्ही ईश्वर-गौरीची आराधना केली, त्रयोदशीला शिवाची पूजा केली, पण ती वाया गेली, असे ती म्हणत होती.

४९. ईश्वरे तरी दिधला वर । सुलक्षण झाला कुमर ।

न बोले आतां काय करं । म्हणोनि चिंता शिवासी ॥

अर्थ: ईश्वराने वर दिला होता, सुलक्षण कुमार झाला. पण तो बोलत नाही, आता काय करावे? असा शिव (पती) चिंता करीत.

५०. एकचि बाळ आमुचे कुशीं । आणिक न देखों स्वप्रेसीं ।

वेष्टिलें होतों आम्ही आशीं । आमुते रक्षील म्हणोनि ॥

अर्थ: आमच्या कुशीत हा एकच बाळ आहे, स्वप्नातही दुसरा दिसत नाही. आम्ही आशेने वेष्टित (गुंफलेले) होतो – हा आमचे रक्षण करील म्हणून.

५१. नव्हेच आमुचे मनींचा वास । पुत्र झाला निर्वाणवेष ।

काय वर दिधला त्या महेशीं । शनिप्रदोषीं पूजितां म्यां ॥

अर्थ: आमच्या मनाची इच्छा नव्हे. पुत्र निर्वाण (उदासीन) वेषाचा झाला. मी शनिप्रदोषी पूजा करताना त्या महेशाने (शिवाने) काय वर दिला?

५२. ऐसे नानापरी देखा । जननी करी महादुःखा ।

जवळी येवोनि बाळक । संबोखीत मातेसी ॥

अर्थ: अशा नाना प्रकारे माता महादुःख करी. तेव्हा बालक जवळ येऊन आईला सांबाळतो (धीर देतो).

५३. घरांत जाऊनि तये वेळां । घेऊनि आला लोखंड सबळा ।

हातीं धरितांचि निर्मळा । झाले सुवर्ण बावन्नकशी ॥

अर्थ: त्या वेळी तो घरात जाऊन एक भक्कम लोखंडी वस्तू आणतो. ती हातात धरताच ती निर्मळ व बावन्न कसाची सोन्याची होते.

५४. आणोनि देतेसे मातेसी । विस्मय करी बहुवसीं ।

बोलावूनियां पतीसी । दाविती झाली तयेवेळीं ॥

अर्थ: ते घेऊन तो आईला देतो. ती खूप विस्मय करते. पतीला बोलावून ती हा चमत्कार दाखवते.

५५. गौप्य करिती तये वेळां । मंदिरांत नेले तया बाळा ।

पाहती त्याची बाळलीला । आणिक लोह हातीं देती ॥

अर्थ: ते या घटनेला गुप्त ठेवतात. बाळाला मंदिरात नेतात व त्याची बाळलीला पाहतात. दुसरी लोखंडी वस्तू त्याच्या हाती देतात.

५६. अमृतदृष्टीं पाहतां स्वामी । समृद्धि झाली सर्व हेर्मी ।

विश्वास धरिती मनोधर्मी । होईल पुरुष कारणिक ॥

अर्थ: अमृतदृष्टीने पाहताच सर्व समृद्धी झाली. त्यांना विश्वास बसला – हा कारणिक (अवतारी) पुरुष होईल.

५७. मग पुत्रातें आलिंगोनि । विनविताति जनकजननी ।

तूं तारका शिरोमणि । कारणिक पुरुष कुळदीपका ॥

अर्थ: मग ते पुत्राला आलिंगन देऊन विनवतात – तू शिरोमणि तारका, कारणिक पुरुष, कुळदीपक आहेस.

५८. तुझेनिं सर्वस्व लाधलें । बोलतां आम्हीं नाहीं ऐकिलें ।

अज्ञान-मायेने विष्टिलें । भुके ऐसं म्हणों तुज ॥

अर्थ: तुझ्यामुळे आम्हाला सर्व काही प्राप्त झाले. पण तू बोलताना आम्ही ऐकले नाही. अज्ञान व मायेने (आम्ही) ग्रासलेलो आहोत. तुला आम्ही भुकेसमान म्हणतो.

५९. आमुचे मनींची वासना । तुंवा पुरवावी नंदना ।

तुझे बोबडे बोल आपणा । ऐकवावे पुत्रराया ॥

अर्थ: आमच्या मनातील वासना (पुत्रप्राप्तीची) तू पुरवली आहेस. आता तुझे बोबडे बोल आम्हाला ऐकवावेत, पुत्रराया.

६०. हास्यवदन करी बाळ । यज्ञोपवीत दावी गळां ।

कटीं दांवी मौजीस्थळा । म्हणोनि दाखवी मातेसी ॥

अर्थ: बाळ हसतो व (बोलत नाही) यज्ञोपवीत गळ्यात दाखवतो व कटीला मौंजी (मेखला) दाखवतो. असा संकेत तो आईला देतो.

६१. संज्ञा करोनि मातेसी । दावी बाळक संतोषीं ।

मुंजी बांधितांचि आपणासी । येईल म्हणे बोल सकळ ॥

अर्थ: आईला संज्ञा (इशारा) करून बाळक संतोषाने दाखवतो – माझी मुंज (उपनयन) झाल्यावर सर्व बोल येईल.

६२. मातापिता संतोषती । विद्वांस ज्योतिषी पाचारिती ।

व्रतबंधमुद्दृत्-लग्न पाहती । सर्व आयती करिते झाले ॥

अर्थ: माता-पिता संतुष्ट होतात. विद्वान व ज्योतिषांना बोलावतात. मुंजचे लग्न पाहतात व सर्व तयारी करतात.

६३. केली आयती बहुतांपरी । रत्नखचित अळंकारीं ।

मायामोहे प्रीतीकरीं । समारंभ करिताति ॥

अर्थ: नाना प्रकारची तयारी करतात. रत्नखचित अलंकार घेतात. माया-मोह व प्रीतीने समारंभ करतात.

६४. चतुर्बेदी ब्राह्मण येती । शाखापरत्वें वेद पढती ।

इष्ट सोयरे दाईज गोत्री । समस्त आले तया भवना ॥

अर्थ: चार वेदांचे ब्राह्मण येतात, शाखाप्रमाणे वेद पठण करतात. इष्ट-मित्र, सोयरे, दायज, गोत्रीय सर्व त्या भवनात येतात.

६५. नानापरीचे शृंगार । उभारिले मंडपाकार ।

आनंद करीतसे द्विजवर । अपार द्रव्य वेंचीतसे ॥

अर्थ: नाना प्रकारची शृंगारे व मंडप उभारतात. ब्राह्मण आनंद करीत, अपार धन खर्च करीत.

६६. नगरलोक विस्मय करिती । मूक पुत्रासी एवढी आयती ।

द्विजा लागली असे भ्रांति । वृथा करितो द्रव्य आपुलें ॥

अर्थ: नगरातील लोक विस्मय करतात – मुका पुत्र यासाठी एवढी तयारी! त्या ब्राह्मणाला भ्रांति झाली आहे, आपले द्रव्य वाया घालवतो आहे.

६७. इतुकें वेंचूनि पुत्रासी । व्रतबंध करील परियेसीं ।

गायत्री केवीं उपदेशी । करील आचार कवणेवरी ॥

अर्थ: इतका खर्च करून पुत्राचा व्रतबंध करतो. गायत्री मंत्राचा उपदेश कसा करेल? आचार कशावर अवलंबून असेल?

६८. एक म्हणती हो कां भलते । मिष्टाङ्ग आम्हांसि मिलते ।

देकार देतील हिरण्य वस्त्रे । चाड नाहीं त्याचे मंत्रा ॥

अर्थ: काही म्हणतात – काही हरकत नाही, आम्हाला मिष्टान्न मिळते. ते हिरण्य व वस्त्रे देतील. आम्हाला त्याच्या मंत्रांची इच्छा नाही.

६९. ऐसे नानापरीचे लोक । विचार करिती अनेक ।

मातापित्या अत्यंत सुख । देवदेवक करिताति ॥

अर्थ: असे नाना प्रकारचे लोक अनेक विचार करतात. माता-पिता अत्यंत सुखी होऊन समारंभ करतात.

७०. चौलकर्म येरे दिवसीं । भोजन चौलमणीसी ।

पुनरभ्यंग करुनि हर्षी । यज्ञोपवीत धारण केलें ॥

अर्थ: ठरलेल्या दिवशी चौल (मुंडन) कर्म केले. भोजन व चौलमणी (दक्षिणा) दिली. पुन्हा अभ्यंग करून यज्ञोपवीत धारण केले.

७१. मंत्रपूर्वक यज्ञोपवीत । धारण करविती द्विज समस्त ।

सहभोजन करावया माता । घेऊनि गेली मंदिरांत ॥

अर्थ: मंत्रपूर्वक सर्व ब्राह्मणांनी यज्ञोपवीत धारण करवले. सहभोजनासाठी माता त्याला मंदिरात घेऊन गेली.

७२. भोजन करोनि मातेसर्वे । निरोप घे तो एकोभावें ।

मुंजीबंधन असे करावें । म्हणोनि आला पित्याजवळी ॥

अर्थ: भोजन करून मातेची सर्व आज्ञा घेतो. मुंजीबंधन करावे, म्हणून तो पित्याजवळ येतो.

७३. गृह्योक्तमार्गे मौंजी देखा । बंधन केलें त्या बाळकां ।

सुमुहूर्त आला तत्काळिका । मंत्रोपदेश करिता झाला ॥

अर्थ: गृह्योक्त (वैदिक) मार्गाने त्या बालकास मौंजी (मेखला) बंधन केले. सुमुहूर्त लागला व मंत्रोपदेश करण्यात आला.

७४. गायत्रीमंत्र अनुक्रमेसी । उपदेश दैती परियेसी ।

बाळ उच्चारी मनोमानसी । व्यक्त न बोले कवणापुढे ॥

अर्थ: अनुक्रमाने गायत्रीमंत्राचा उपदेश दिला. बाळ तो मनात उच्चारी, पण कोणासमोर उच्चारत नाही.

७५. गायत्रीमंत्र कुमरासी होतां । भिक्षा घेऊन आली माता ।

वस्त्रभूषणें रत्नखचिता । दैती झाली तया वेळी ॥

अर्थ: कुमारास गायत्रीमंत्र होताच, माता भिक्षा घेऊन आली. वस्त्रे, रत्नखचित भुषणे दक्षिणा म्हणून दिली.

७६. पहिली भिक्षा घेऊनि करी । आशीर्वचन दे ती नारी ।

बाळ ऋग्वेद म्हणोन उच्चारी आचारधर्म वर्ततसे ॥

अर्थ: पहिली भिक्षा घेताच ती स्त्री आशीर्वचन देते. बाळ ‘ऋग्वेद’ म्हणून उच्चार करी व आचारधर्म पाळी.

७७. पहिली भिक्षा येणेंपरी । दैती झाली प्रीतिकरी ।

‘अन्मिमीळे पुरोहित’ उच्चारी । ब्रह्मचारी तया वेळी ॥

अर्थ: या पहिल्या भिक्षेच्या वेळी, ‘अन्मिमीळे पुरोहित’ (ऋग्वेदाचा पहिला मंत्र) उच्चारतो. त्या वेळी तो ब्रह्मचारी असतो.

७८. दुसरी भिक्षा देतां माता । उच्चार केला यजुवेद ‘इषेत्वा०।

लोक समस्त तटस्था । माथा तुकिती तये वेळी ॥

अर्थ: दुसरी भिक्षा देताच ‘इषेत्वा’ (यजुर्वेद) उच्चार करतो. त्या वेळी सर्व लोक स्तब्ध होतात व डोके हलवतात.

७९. तिसरी भिक्षा देतां माता । म्हणे सामवेद पढे आतां ।

‘अग्नआयाहि०’ गायन करीत । तीन्ही वेद म्हणतसे ॥

अर्थ: तिसरी भिक्षा देताच ‘अग्न आयाहि’ (सामवेद) गायनाने म्हणतो. तिन्ही वेद तो म्हणतो.

८०. सभा समस्त विस्मय करी । पहाती हर्षनिर्भरी ।

मुकें बोले वेद चारी । म्हणती होईल कारणिक ॥

अर्थ: सर्व सभा विस्मय करते व हर्षाने पाहते. मुका मुलगा वेद म्हणतो, तर हा कारणिक (अवतारी) होईल.

८१. यातें म्हणें नये नर । होईल देवाचा अवतार ।

म्हणोनि करिती नमस्कार । जगदूरु म्हणोनिया ॥

अर्थ: याला सामान्य मानव म्हणू नये. हा देवाचा अवतार होईल. म्हणून सर्व त्याला नमस्कार करतात व ‘जगद्गुरू’ म्हणतात.

८२. इतुक्यावरी तो बाळक । मातेसी म्हणतसे ऐक ।

तुंवा उपदेश केला एक । भिक्षा माग म्हणोनि ॥

अर्थ: इतके होताच तो बालक आईला म्हणतो – ऐक, तू मला उपदेश केलास व भिक्षा मागण्यास सांगितलेस.

८३. नव्हती बोल तुझे मिथ्या । निर्धार राहिला माझिया चित्ता ।

निरोप द्यावा आम्हां स्वरिता । जाऊं तीर्थं आचरावया ॥

अर्थ: तुझे बोल मिथ्या नव्हते. माझ्या चित्ती निर्धार राहिला. आता मला निरोप द्या, मी तीर्थे करण्यास जातो.

८४. आम्हां आचार ब्रह्माचारी । भिक्षा करावी घरोधरी ।

वेदाश्यास मनोहरी । करणें असे परिवेशा ॥

अर्थ: मी ब्रह्मचारी आहे. भिक्षा घरोघरी करावी. वेदांचा अभ्यास मनोहरीने करणे हे माझे कर्तव्य आहे.

८५. ऐकोनि पुत्राचं वचन । दुःखें दाटली अतिगहन ।

बाष्प निषतानि लोचनीं । आली मूर्च्छिन्ना तये वेळीं ॥

अर्थ: पुत्राचे वचन ऐकून ती अतिशय दुःखाने दाटून गेली. डोळ्यांतून अश्रुधारा वाहत, त्या वेळी ती मूर्च्छित झाली.

८६. निर्जीव होऊनि क्षणेक । करिती झाली महाशोक ।

पुत्र माझा तूं रक्षक । म्हणोनि केली आशा बहु ॥

अर्थ: क्षणभर निर्जीव झाल्यासारखी झाली व मोठा शोक केला. पुत्र माझा तू रक्षक आहेस, अशी खूप आशा केली होती.

८७. आमुने रक्षिसी म्हणोनि । होती आशा बहु मनीं ।

न बोलसी आम्हांसर्वे याचि गुणीं । मुके म्हणविसी आपणासी ॥

अर्थ: आमचे रक्षण करशील म्हणून मनात खूप आशा होती. पण तू आम्हाला बोलत नाहीस. या गुणाने तू आपणास मुका म्हणवितोस.

८८. न ऐकों कधीं तुझे बोल । आतां ऐकतां संतोष हौईल ।

ईश्वरपूजा आले फळ । म्हणोनि विश्वास केला आम्हीं ॥

अर्थ: आम्ही कधी तुझे बोल ऐकले नाही. आता ऐकल्यास संतोष होईल. ईश्वरपूजेचे फळ आले, असा आम्ही विश्वास केला होता.

८९. ऐसे नानापरी देखा । पुत्रासि म्हणे ते बाळिका ।

आलिंगोनि कुमारका । कृपा भाकी तयेवेळीं ॥

अर्थ: अशा नाना प्रकारे ती स्त्री पुत्राला म्हणते. कुमाराला आलिंगन देऊन ती कृपा मागते.

९०. ऐकोनि मातेचें वचन । बाळक सांगे ब्रह्मज्ञान ।

नको खेदवूं अंत:करण । आम्हां करणें तेंचि असे ॥

अर्थ: मातेचे वचन ऐकून बाळक ब्रह्मज्ञान सांगतो – अंत:करण खेदवू नको. मला जे करायचे आहे तेच मी करीन.

९१. तुते आणखी पुत्र चारी । होतील माते निर्धार्य ।

तुझी सेवा परोपरी । करितील मनोभावेसीं ॥

अर्थ: तुला आणखी चार पुत्र निश्चित होतील. ते विविध प्रकारे तुझी मनोभावे सेवा करतील.

९२. तुवां आराधिला शंकर । जन्मांतरी पूर्वापार ।

म्हणोनि मस्तकीं ठेविती कर । मग तिसी जाहलेँ जातिस्मरण ॥

अर्थ: तू पूर्वजन्मी शंकराची आराधना केलीस. म्हणून (नरहरी) तिच्या मस्तकी हात ठेवतो. तेव्हा तिला जातिस्मरण (पूर्वजन्माचे स्मरण) होते.

९३. पूर्वजन्मींचा वृत्तांत । स्मरतां जाहली विस्मित ।

श्रीपादश्रीवल्लभ स्वरुपता । दिसतसे तो बाळक ॥

अर्थ: पूर्वजन्माचा वृत्तांत स्मरताच ती विस्मित झाली. तो बाळक श्रीपादश्रीवल्लभांच्या स्वरूपात दिसतो.

९४. देखोनि माता तये वेळां । नमन केलें चरणकमळां ।

श्रीपाद उठवूनि अवलीळा । सांगती गौप्य अवधारीं ॥

अर्थ: हे पाहून माता त्या वेळी चरणकमळी नमन करते. श्रीपाद तिला लीलया उठवतात व हे गुप्त ठेवण्यास सांगतात.

९५. एके माते ज्ञानवंती । हा बोल करीं वो गुप्ती ।

आम्ही संन्यासी असों यति । अलिप्त असों संसारीं ॥

अर्थ: हे ज्ञानवती माते, ही गोष्ट गुप्त ठेव. आम्ही संन्यासी यति आहोत. संसारात अलिप्त आहोत.

९६. याचिकारणें आम्ही आतां । हिंडूं समस्त तीर्थां ।

कारण असे पुढें बहुता । म्हणोनि निरोप मागती ॥

अर्थ: याच कारणाने आम्ही आता सर्व तीर्थे हिंडू. पुढे बरीच कारणे आहेत, म्हणून ते निरोप मागतात.

९७. येणेंपरी जननियेसी । गुरुमूर्तिं सांगे विनयेसीं ।

पुनरपि विनवी पुत्रासी । एका श्रोते एकचित्तें ॥

अर्थ: अशा प्रकारे गुरुमूर्ती आईला विनयाने सांगतात. पुन्हा ती पुत्राला एकचित्ताने विनवते.

९८. पुत्रासी विनवी तये वेळ । माते सांडूनि तुम्ही जरी जाल ।

आणिक कधी न देखो बाळ । केवी वांचूं पुत्रराया ॥

अर्थ: त्या वेळी पुत्रास विनवते – तुम्ही आईला सोडून गेलात, तर पुन्हा कधी तुला बाळ म्हणून पाहू शकणार नाही. हे पुत्रराया, मी कसे जगू?

९९. धाकुटपर्णी तुम्हां तापस- । धर्मी कवण आहे हर्ष ।

धर्मशास्त्री ख्याति सुरस । आश्रम चारी आचरावे ॥

अर्थ: अल्पवयात संन्यास धर्मात हर्ष काय आहे? धर्मशास्त्रानुसार चारी आश्रम आचरावेत.

१००. ब्रह्मचर्य वर्षे बारा । त्यावरी गृहस्थधर्म बरा ।

मुख्य असे वानप्रस्थ तदनंतरा । घडती पुण्यें अपरांपर ॥

अर्थ: बारा वर्षे ब्रह्मचर्य, त्यावर गृहस्थधर्म उत्तम. त्यानंतर वानप्रस्थ हा मुख्य आश्रम आहे, त्याने अपार पुण्ये घडतात.

१०१. मुख्य आश्रम असे गृहस्थ । आचरतां होय अतिसमर्थ ।

मग संन्यास घ्यावा मुख्यार्थ । धर्मशास्त्र येणेंपरी ॥

अर्थ: मुख्य आश्रम गृहस्थ आहे, तो आचरल्यास अतिसमर्थ होतो. मग संन्यास घ्यावा, हाच धर्मशास्त्राचा मार्ग आहे.

१०२. ब्रह्मचर्यमार्ग ऐका । पठण करावें वेदादिकां ।

विवाह होतां गृहस्थें निका । पुत्रादिक लाधावे ॥

अर्थ: ब्रह्मचर्याचा मार्ग ऐका – वेदादिकांचे पठण करावे. विवाह झाल्यावर गृहस्थाश्रमात पुत्रादिक प्राप्त करावेत.

१०३. यज्ञादिक कर्म साधोनियां । तदनंतर संन्यास करणें न्याया ।

येणेंविधि संन्यास असे मुख्या । अग्नाहूं संन्यास बाळपर्णीं ॥

अर्थ: यज्ञादिक कर्मे साधून, त्यानंतर संन्यास घेणे न्याय्य आहे. अशा प्रकारे संन्यास हा मुख्य मार्ग आहे. अग्नी (पत्नी) वाचून अल्पवयात संन्यास नाही.

१०४. समस्त इंद्रियें संतुष्टवार्वी । मनींची वासना पुरवावी ।

तदनंतर तपासी जावें । संन्यास घेतां मुख्य असे ॥

अर्थ: सर्व इंद्रिये संतुष्ट करून, मनातील वासना पुरवून, त्यानंतर तपास जावे. संन्यास घेताना हाच मुख्य मार्ग आहे.

१०५. ऐकोनि मातेचें वचन । श्रीगुरू सांगती तत्त्वज्ञान ।

ऐक नामधारका सुमन । म्हणोनि सांगे सिद्धमुनि ॥

अर्थ: मातेचे वचन ऐकून श्रीगुरू हे तत्त्वज्ञान सांगतात. हे नामधारका, ऐक, असे म्हणून सिद्धमुनी सांगतात.

१०६. गंगाधराचा नंदन । विनवीतसे नमून ।

ते परिसा श्रोते जन । श्रीगुरुचरित्रविस्तार ॥

अर्थ: गंगाधराचा पुत्र (लेखक) नमस्कार करून विनवतो – हे श्रोतेजनहो, हा श्रीगुरुचरित्राचा विस्तार ऐका.

१०७. पुढे वर्तले अपूर्व ऐका । सिद्ध सांगे नामधारका ।

महाराष्ट्रभाषेकरुनि टीका । सांगतसे सरस्वती-गंगाधर ॥

अर्थ: पुढे अपूर्व काय घडले, ते ऐका. सिद्ध नामधारकाला सांगतो. महाराष्ट्र भाषेत टीका करून सरस्वती-गंगाधर सांगत आहेत.

इति श्रीगुरुचरित्रामृते परमकथाकल्पतरौ श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने सिद्ध-नामधारकसंवादे श्रीगुरुनरहरिबाळचरित्रलीलावर्णनं नाम एकादशोऽध्यायः ॥११॥

---

◆ अध्यायाचे महत्त्व

हा अध्याय दत्तात्रेयांच्या नृसिंह सरस्वती या अवताराच्या बाललीलेचे विस्तृत वर्णन आहे. यातून काही महत्त्वाचे संदेश मिळतात:

१. गुरूकृपेचे फळ: पूर्वजन्मी केलेल्या शनिप्रदोष व्रताचे फळ म्हणून त्या भक्तेला या जन्मी गुरू पुत्ररूपाने लाभले.

२. अवताराची चिन्हे: जन्मापासून ‘ॐ’कार उच्चारणे, लोहाचे सोने करणे, मुंजीनंतर वेदपठण करणे – ही अवताराची चिन्हे आहेत.

३. आश्रमधर्माचे ज्ञान: मातेच्या विरोधाला उत्तर देताना नरहरी (गुरू) यांनी आश्रमधर्माचे (ब्रह्मचर्य, गृहस्थ, वानप्रस्थ, संन्यास) योग्य ज्ञान दिले.

---

◆ सारांश

बाब तपशील

ग्रंथ श्री गुरुचरित्र

अध्याय अकरावा (११)

कथानक नरहरी बाळचरित्र (जन्म, चमत्कार, मुंज, गृहत्याग)

मुख्य पात्रे नरहरी (श्री नृसिंह सरस्वती), अंबाभवानी, माधव

स्थान कारंज-नगर (उत्तर देश)

विशेष अवतारलीला, पूर्वजन्म स्मरण, आश्रमधर्म ज्ञान

---

Hashtags:

#गुरुचरित्र #अध्याय११ #नरहरी #श्रीदत्तात्रेय #श्रीनृसिंहसरस्वती #बाळचरित्र #अवतारलीला #दत्तभक्ति #मराठी #सनातन

---

© sarva-marathi-strotra.blogspot.com | सर्व स्तोत्रे मराठीत

🔗 ब्लॉग: https://sarva-marathi-strotra.blogspot.com

📲 Telegram: https://t.me/marathistrotra

📸 Instagram: https://www.instagram.com/sarva_marathi_strotra

🎥 YouTube: https://youtube.com/@sarva_marathi_strotra

📘 Facebook: सर्व मराठी स्त्रोत

🌿 Linktree: https://linktr.ee/sarvamarathistrotra

कृपया सर्व प्लॅटफॉर्मवर फॉलो करा.

🙏 श्री गुरुदत्तात्रेयाय नमः! जय गुरुदत्त! 🙏