संत तुकाराम महाराज | संपूर्ण चरित्र, अभंग, शिकवण आणि महत्त्व | जगद्गुरू तुकोबाराय

 

ॐ

marathi-strotra.blogspot.com

॥ संत तुकाराम महाराज ॥

जगद्गुरू | वारकरी संप्रदाय | अभंगवाणी

---

🌟 संत तुकाराम महाराज – परिचय

संत तुकाराम महाराज हे इ.स.च्या सतराव्या शतकातील एक वारकरी संत - कवी होते. त्यांना वारकरी 'जगद्गुरू' म्हणून ओळखतात . पंढरपूरचा विठोबा हे तुकारामांचे आराध्यदैवत होते.

'अभंग म्हटला की तो फक्त तुकारामाचाच' एवढी लोकप्रियता त्यांच्या अभंगांना मिळाली. संत तुकाराम महाराजांनी सुमारे 5000 अभंगांची रचना केली.

ते महाराष्ट्राच्या आधुनिक कवी म्हणून ओळखले जातात. त्यांना संत ज्ञानेश्वर महाराजांचे उत्तराधिकारी समजले जाते.

---

📅 संत तुकाराम महाराज – जन्म व कुटुंब

| बाब | तपशील |

|-----|--------|

| **मूळ नाव** | तुकाराम बोल्होबा अंबिले (मोरे) |

| **जन्म** | १६०८, माघ शुद्ध पंचमी (वसंत पंचमी), देहू, महाराष्ट्र |

| **समाधी** | १६५०, फाल्गुन वद्य द्वितीया, देहू |

| **वडील** | बोल्होबा अंबिले |

| **आई** | कनकाई |

| **पत्नी** | रखुमाबाई, जिजाबाई (आवली)  |

| **अपत्ये** | महादेव, विठोबा, नारायण, भागूबाई  |

| **गुरू** | केशवचैतन्य (बाबाजी चैतन्य)  |

संत तुकाराम महाराज यांचे वाडवडील हे मनोभावे वारकरी संप्रदाय आचरणारे होते. त्यांच्या मागील आठ पिढ्यांपासून ते विठ्ठल भक्त होते.

---

📖 कौटुंबिक जीवन व व्यवसाय

तुकाराम महाराजांचा सावकारीचा परंपरागत व्यवसाय होता. तसेच त्यांचे किराणा मालाचे दुकान होते.

वयाच्या तेराव्या वर्षी - १६२१ ला तुकोबांचा पहिला विवाह झाला. पत्नीचे नाव रखुमाई. तिला दम्याचा विकार होता. त्यामुळे काही वर्षांतच त्यांचा दुसरा विवाह करण्यात आला. या पत्नीचे नाव जिजाई (आवली).

एकदा दुष्काळ पडला असता, त्यांनी सर्व लोकांना त्यांच्या सावकारीच्या पाशातून मुक्त केले. जमिनीची गहाणवटीची कागदपत्रे इंद्रायणी नदीत टाकून दिली.

---

🙏 आध्यात्मिक जीवन व गुरूप्राप्ती

तुकाराम महाराजांची वृत्ती पहिल्यापासूनच भाविक होती. घरात कुटुंबाच्या मालकीचे विठोबाचे देऊळ होते.

१६३० च्या दुष्काळाने त्यांचे संपूर्ण जीवन बदलून गेले. या अकालाने माणसांचे भूकबळी जात होते. त्यानंतर आलेल्या कॉलऱ्याच्या साथीने माणसे मरत होती. हे सर्व तुकारामांच्या दृष्टीसमोर घडत होते आणि वैराग्य त्यांना खुणावत होते.

‘पडिलो बाहेरी। आपल्या कर्तव्ये। संसाराचा जीवे। वीट आला।।’ ही त्यांची तेव्हाची भावना होती.

त्यांना सद्गुरूकृपेचा लाभ स्वप्नातच झाला.

---

📜 तुकाराम गाथा (अभंग रचना)

संत तुकाराम महाराजांनी सुमारे ५,००० अभंगांची रचना केली. सुदुंबरे गावातील त्यांचा बालपणीचा मित्र संताजी जगनाडे यांनी तुकारामांचे अभंग कागदावर उतरवून घेण्याचे काम केले.

गाथा बुडवली म्हणणाऱ्यांना जनसामान्यांच्या तोंडून मुखोद्गत अभंग ऐकून गाथा जिवंत असल्याचा प्रत्यय आला.

---

🌟 प्रसिद्ध अभंग व त्यांचे अर्थ

**अभंग १:**

"जे का रंजले गांजले । त्यासी म्हणे जो आपुले ।

तोचि साधू ओळखावा । देव तेथेची जाणावा ।।"

**अर्थ:** जो रंजले-गांजलेल्यांना (दुःखी, गरीब, पीडित) आपले समजतो, तोच साधू आहे. देव तेथेच जाणावा.

---

**अभंग २:**

"तीर्थी धोंडा पाणी । देव रोकडा सज्जनी ।।

मिळालिया संतसंग । सपर्पिता भले अंग ।।

तीर्थी भाव फळे । येथे अनाड ते वळे ।।

तुका म्हणे पाप । गेलें गेल्या कळे ताप ।।"

**अर्थ:** देव दगडधोंड्यात नाही, तो सज्जन माणसात आहे. संताच्या सहवासाने विचार आणि अंतःकरणाची शुद्धता होते.

---

**अभंग ३:**

"आम्हा घरी धन। शब्दांचीच रत्ने।

शब्दांचीच शस्त्रे। यत्ने करू।

शब्दची आमुच्या जीवाचे जीवन।

शब्दे वाटू धन जनलोका।।"

**अर्थ:** त्यांचे धन म्हणजे शब्द होते. शब्द हेच त्यांचे शस्त्र होते. शब्द हेच त्यांच्या जीवनाचे जीवन होते [citation:3].

---

**अभंग ४:**

"अभंग तुकारामाचा, तुका म्हणे तुका म्हणे

राम कृष्ण हरी, विठ्ठल विठ्ठल जपत जावे"

**अर्थ:** सतत हरिनामाचा जप करावा. विठ्ठलाच्या नामाचा गजर करावा.

---

✨ संत तुकाराम महाराजांची शिकवण

| क्र. | शिकवण | स्पष्टीकरण |

|-----|--------|------------|

| १ | **देव सज्जनात आहे** | देव दगडधोंड्यात नाही, तर सज्जन माणसात आहे |

| २ | **अंधश्रद्धेला विरोध** | जप-तप, यज्ञ-याग, व्रत-वैकल्ये हे देवापर्यंत पोहोचवत नाहीत |

| ३ | **प्रपंचातून परमार्थ** | संसार सोडून न जाता, आपल्या कामातूनच भक्ती करा |

| ४ | **दांभिकतेवर प्रहार** | भगवे वस्त्र, जटा, तुळशीहार यांनी कोणी संत होत नाही |

| ५ | **सर्वांशी प्रेमाने वागणे** | आपण कधीही मरू शकतो, या भावनेने प्रत्येकाशी प्रेमाने वागावे |

| ६ | **ज्ञान हीच संपत्ती** | ज्ञान हीच महत्त्वाची संपत्ती आहे|

---

💫 संत तुकारामांचे अवतार

पुराण कथेनुसार तुकाराम महाराजांचा पृथ्वीतलावरील अवतार:

| युग | अवतार स्वरूप |

|-----|--------------|

| सत्ययुग | अंबऋषी |

| कृतयुग | प्रल्हाद |

| त्रेतायुग | अंगद |

| द्वापारयुग | उद्धव |

| कलियुग | नामदेव |

| कलियुग | तुकाराम |

---

🎯 प्रसिद्ध वचने

**वचन १:**

"जिवासी उदार जालो आता"

**अर्थ:** मी आता उदार झालो आहे, सर्वांसाठी खुला आहे.

**वचन २:**

"सिणलो दातारा। करिता वेरझारा। आता सोडवीं संसारा। पासोनिया।।"

**अर्थ:** हे दातारा, मी संसाराच्या व्यर्थ गोष्टी करून थकलो. आता मला या संसारातून सोडव.

**वचन ३:**

"तुका म्हणे बहु। करितो विचार।।

उतरे डोंगर। एक चढे।।"

**अर्थ:** मी बराच विचार करतो. एक डोंगर उतरतो तर दुसरा चढतो 

---

📍 समाधी स्थळ

संत तुकाराम महाराजांची समाधी देहू (पुणे जिल्हा) येथे आहे. दरवर्षी मोठ्या प्रमाणात भाविक येथे दर्शनासाठी येतात.

तुकाराम महाराजांची समाधी हे वारकरी संप्रदायाचे एक महत्त्वाचे तीर्थक्षेत्र आहे.

---

🙏 शिष्य परंपरा

संत तुकाराम महाराजांचे अनेक शिष्य होते. त्यांनी कधीही शिष्य होण्यासाठी जात-पात पाहिली नाही. त्यांचे शिष्य विविध जातीतील होते 

प्रमुख शिष्य:

- संत निळोबा

- संत बहिणाबाई

- भगवानबाबा

- संताजी जगनाडे

---

📿 पठण नियम

| नियम | स्पष्टीकरण |

|------|------------|

| वेळ | सकाळी, संध्याकाळी |

| शुद्धता | स्वच्छ जागी बसा |

| पूजन | संत तुकाराम महाराजांचे चित्रसमोर दिवा लावा |

| अभंग पठण | तुकाराम गाथेतील अभंग म्हणा |

| स्मरण | नित्य विठ्ठलाचे स्मरण करा |

---

#संततुकाराम #तुकाराममहाराज #तुकारामगाथा #अभंग #वारकरी #पंढरपूर #जयविठ्ठल #जगद्गुरूतुकाराम #मराठीस्त्रोत

---

© marathi-strotra.blogspot.com | सर्व स्तोत्रे मराठीत | गणपती बाप्पा मोरया! 🙏

---

## 📌 आमचे सर्व लिंक एकाच ठिकाणी:

👉 **ब्लॉग:** https://marathi-strotra.blogspot.com

👉 **Telegram:** https://t.me/marathistrotra

👉 **Instagram:** https://instagram.com/sarva_marathi_strotra

👉 **YouTube:** https://youtube.com/@sarva_marathi_strota

👉 **Facebook:** सर्व मराठी स्त्रोत (सर्च करा)

👉 **Linktree:** https://linktr.ee/sarvamarathistrotra

**🙏 कृपया सर्व प्लॅटफॉर्मवर फॉलो करा 🙏**