संत एकनाथ महाराज | जीवन, साहित्य, भारुड, शिकवण आणि समाजप्रबोधन

 

॥ संत एकनाथ महाराज ॥

शरण शरण एकनाथा | पायी माथा ठेविला | भक्ती, समता आणि प्रबोधनाची ज्योत

### संत एकनाथ महाराज – परिचय

संत एकनाथ महाराज (इ.स. १५३३ – १५९९) हे १६व्या शतकातील महाराष्ट्राचे महान संत, कवी, तत्त्वज्ञ आणि समाजसुधारक होते. ते वारकरी संप्रदायातील प्रमुख संतांपैकी एक असून, संत ज्ञानेश्वर, संत नामदेव आणि संत तुकाराम यांच्याशी त्यांची गणना केली जाते[citation:4]. त्यांना ‘शांतीब्रह्म’ असेही म्हणतात.

त्यांनी मराठी भाषेतील अध्यात्मिक साहित्य समृद्ध केले. एकनाथी भागवत, भावार्थ रामायण, भारुडे, अभंग यांद्वारे त्यांनी सामान्य जनतेपर्यंत भक्ती आणि ज्ञान पोहोचवले.

### संत एकनाथ महाराज – जन्म व कुटुंब

| बाब | तपशील |

|---|---|

| **मूळ नाव** | एकनाथ (एकनाथ विश्वनाथ कुलकर्णी) |

| **जन्म** | इ.स. १५३३|

| **जन्मस्थळ** | पैठण (जिल्हा औरंगाबाद, महाराष्ट्र), गोदावरी नदीकाठ|

| **आई** | रुक्मिणीबाई|

| **वडील** | सूर्यनारायण (कुलकर्णी)|

| **समाधी/निधन** | इ.स. १५९९, पैठण (फाल्गुन वद्य षष्ठी – नाथषष्ठी)|

| **गुरू** | जनार्दन स्वामी|

| **कुलदेवता** | एकवीरा देवी / रेणुका |

### बालपण व आध्यात्मिक प्रवास

एकनाथ महाराजांचे बालपण दुःखद होते. वयाच्या आठव्या वर्षी पैठणमध्ये हैजा पसरल्याने त्यांच्या आई-वडिलांचे निधन झाले. त्यानंतर आजोबा चक्रपाणी यांनी त्यांना वाढवले.

वयाच्या १२ व्या वर्षी त्यांना जनार्दन स्वामींकडे शिक्षणासाठी पाठवण्यात आले. जनार्दन स्वामी हे देवगिरी (औरंगाबाद) येथे किल्लेदार होते. त्यांनी एकनाथांना वेद, उपनिषदे आणि भागवत धर्माचे शिक्षण दिले.

गुरूंच्या आज्ञेनुसार त्यांनी लग्न केले आणि पैठणमध्ये स्थायिक झाले. तेथेच त्यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य व्यतीत केले.

### साहित्य संपदा (प्रमुख ग्रंथ)

एकनाथ महाराज हे अत्यंत विद्वान होते. त्यांनी संस्कृतमधील अनेक ग्रंथांचे मराठीत रूपांतर केले.

| ग्रंथ | वर्णन |

|---|---|

| **एकनाथी भागवत** | भागवत पुराणावरील मराठी टीका, १८ हजार ओव्या |

| **भावार्थ रामायण** | रामायणाचे मराठी रूपांतर|

| **रुक्मिणी स्वयंवर हस्तमालक** | ७६४ ओव्या, शंकराचार्यांच्या संस्कृत श्लोकांवर आधारित|

| **शुकाष्टक** | ४४७ ओव्या |

| **स्वात्मसुख** | ५१० ओव्या |

| **आनंदलहरी** | १५४ ओव्या |

| **प्रह्लाद विजय** | भक्त प्रह्लादाची कथा |

| **हरिपाठ** | भक्तीगीतांचा संग्रह |

### भारुड – एकनाथांची खासियत

संत एकनाथ महाराजांनी **भारुड** या नवीन साहित्यप्रकाराची निर्मिती केली. भारुड म्हणजे नाट्यमय शैलीत लिहिलेले गीत. त्यात व्यंग्य, विनोद, ट्विस्ट आणि खोल अर्थ असतो.

एकनाथांनी सुमारे ३०० भारुडे रचली. याद्वारे त्यांनी:

- अंधश्रद्धेवर प्रहार केला

- ढोंगीपणा उघडकीस आणला

- जातीय अहंकारावर टीका केली

- लोभ, दांभिकता यांना विरोध केला

भारुड सामान्य लोकांना सोप्या भाषेतून गंभीर संदेश देतात. उदाहरणार्थ – “आले संत घरी तरी काय बोलून शिणवावे | ऊस गोड लागला म्हणून काय मुळासहित खावे”.

### शिकवण व संदेश (Teachings)

१. **जनीं जनार्दन** – देव फक्त मंदिरात नाही तर प्रत्येक माणसात आहे.

२. **जातीपलीकडे जा** – ब्राह्मण-अस्पृश्य भेद नको. त्यांनी सर्व जातीधर्मांशी प्रेमाने वागून मानवतेचा आदर्श निर्माण केला.

३. **मराठी भाषेचा अभिमान** – ते म्हणाले, “संस्कृत भाषा देवे केली, तरी प्राकृत काय चोरापासून आली?” त्यांनी मराठीला सन्मान दिला.

४. **प्रेम आणि सेवा** – “देव सर्वांमध्ये आहे” ही त्यांची शिकवण होती. खरी भक्ती म्हणजे सत्य, करुणा, दया आणि मानवसेवा.

५. **गृहस्थाश्रमी संत** – विवाहित राहूनही संतपद मिळवता येते, हे त्यांनी दाखवून दिले.

### सामाजिक क्रांती आणि अस्पृश्यता निवारण

ज्या काळात उच्च जातीचे लोक अस्पृश्यांची सावलीही टाळत, अशा काळात संत एकनाथ महाराजांनी धैर्याने अस्पृश्यांना स्पर्श केला. त्यांनी त्यांच्या कार्यक्रमांमध्ये सर्व जातीधर्मांना स्थान दिले.

एक महत्त्वाचा प्रसंग – एकनाथांनी आपल्या सोबत एका अस्पृश्य माणसाला आणले आणि त्याच्याशी सामान्य पद्धतीने बोलले. यामुळे रूढीवादी ब्राह्मणांचा राग आला. पण एकनाथ आपल्या भूमिकेवर ठाम राहिले.

त्यांनी ‘वासुदेव संस्था’ सुरू केली. यामध्ये वासुदेव नावाची व्यक्ती घरोघरी जाऊन भजनाद्वारे धार्मिक संदेश देत असे.

### एकनाथ षष्ठी (नाथषष्ठी)

फाल्गुन वद्य षष्ठी हा दिवस **नाथषष्ठी** म्हणून ओळखला जातो. संत एकनाथ महाराजांनी याच दिवशी पैठण येथे गोदावरी नदीत समाधी घेतली.

या दिवशी पैठण येथे मोठा उत्सव भरतो. लाखो भाविक गोदावरीच्या तीरावर एकत्र येतात. भानुदास-एकनाथ असा जयघोष करून नाथांना अभिवादन करतात.

**पालखी सोहळा** – नाथांच्या वाड्यापासून पालखी निघते. ही पालखी पंढरपूरच्या वारीत सहभागी होते.

### संत एकनाथ महाराज आरती

शेगाव किंवा पैठण येथील आरतीप्रमाणेच एकनाथांसाठीही विशेष आरती आहे. भाविक नियमितपणे ही आरती म्हणतात.

**॥ जय जय एकनाथा सद्गुरु स्वामी ॥**

### नाथांचे प्रसिद्ध वचन

*“आले संत घरी तरी काय बोलून शिणवावे*  

*ऊस गोड लागला म्हणून काय मुळासहित खावे”*

*“जनीं जनार्दन”* – प्रत्येक माणसात देव आहे

### उपसंहार

संत एकनाथ महाराज केवळ एक संत नव्हते, तर समाजप्रबोधनाची अखंड ज्योत होती. त्यांनी भक्ती, ज्ञान, आणि सामाजिक समता यांचा मिलाफ करून एक नवा आदर्श निर्माण केला. त्यांची भारुडे आजही तितकीच सुसंगत आहेत. नाथांचे विचार आचरणात आणणे हीच त्यांना खरी श्रद्धांजली ठरेल.

**शरण शरण एकनाथा! पायी माथा ठेविला!**

**जय जय रामकृष्ण हरी!**

#संतएकनाथमहाराज #एकनाथीभागवत #भावार्थरामायण #नाथषष्ठी #एकनाथमहाराज #भारुड #वारकरीसंप्रदाय #मराठीस्त्रोत #जनींजनार्दन #पैठण #समाजप्रबोधन

---

© marathi-strotra.blogspot.com | सर्व स्तोत्रे मराठीत | गणपती बाप्पा मोरया! 🙏

## 📌 आमचे सर्व लिंक एकाच ठिकाणी:

👉 **ब्लॉग:** https://marathi-strotra.blogspot.com

👉 **Telegram:** https://t.me/marathistrotra

👉 **Instagram:** https://instagram.com/sarva_marathi_strotra

👉 **YouTube:** https://youtube.com/@sarva_marathi_strota

👉 **Facebook:** सर्व मराठी स्त्रोत (सर्च करा)

👉 **Linktree:** https://linktr.ee/sarvamarathistrotra

**🙏 कृपया सर्व प्लॅटफॉर्मवर फॉलो करा 🙏**