श्री १२ ज्योतिर्लिंगे | स्थान, पौराणिक कथा, महत्त्व व द्वादश ज्योतिर्लिंग स्तोत्र | पूर्ण माहिती

 

॥ ॐ नमः शिवाय ॥

✨ **श्री १२ ज्योतिर्लिंगे – भगवान शंकराचे तेजोमय स्वरूप** ✨

'ज्योतिर्लिंग' या शब्दाचा अर्थ – 'ज्योती' म्हणजे तेज आणि 'लिंग' म्हणजे प्रतीक. म्हणून ज्योतिर्लिंग म्हणजे भगवान शिव यांचे **तेजोमय स्वरूप**. पुराणांनुसार, एकदा ब्रह्मदेव आणि विष्णू यांच्यात श्रेष्ठतेचा वाद झाला. तेव्हा भगवान शिव यांनी त्या वादावर विराम देत अनंत तेजस्तंभाच्या रूपात (ज्योतिर्लिंग) दर्शन दिले. या तेजस्तंभाचा अंत न लागल्याने ब्रह्मदेव आणि विष्णूंनी शिवाला मान्यता दिली.

भारतात **१२ प्रमुख ज्योतिर्लिंगे** आहेत. या ठिकाणी भगवान शंकर प्रकट झाले व भक्तांसाठी कल्याणकारी ठरले. खालील प्रमाणे त्या प्रत्येकाची माहिती:

---

### द्वादश ज्योतिर्लिंग स्तोत्र (श्लोक व अर्थ)

सर्व १२ ज्योतिर्लिंगांचा समावेश असलेला हा अत्यंत महत्त्वाचा श्लोक आहे:

**॥ सौराष्ट्रे सोमनाथं च श्रीशैले मल्लिकार्जुनम् ॥**

**॥ उज्जयिन्यां महाकालमोङ्कारममलेश्वरम् ॥**

**॥ परल्यां वैद्यनाथं च डाकिन्यां भीमशङ्करम् ॥**

**॥ सेतुबन्धे तु रामेशं नागेशं दारुकावने ॥**

**॥ वाराणस्यां तु विश्वेशं त्र्यम्बकं गौतमीतटे ॥**

**॥ हिमालये तु केदारं घुश्मेशं च शिवालये ॥**

**॥ एतानि ज्योतिर्लिङ्गानि सायं प्रातः पठेन्नरः ॥**

**॥ सप्तजन्मकृतं पापं स्मरणेन विनश्यति ॥**

**अर्थ:** जो मनुष्य या बारा ज्योतिर्लिंगांचे सकाळ-संध्याकाळ नियमित पठण करतो किंवा स्मरण करतो, त्याच्या सात जन्मांची पापे नष्ट होतात.

---

### १. श्री सोमनाथ ज्योतिर्लिंग – सौराष्ट्र, गुजरात

| बाब | तपशील |

|---|---|

| **स्थान** | प्रभास पाटण, वेरावळ, गुजरात |

| **महत्त्व** | पहिले ज्योतिर्लिंग |

| **देवता** | सोमनाथ (शिव) |

**पौराणिक कथा:** चंद्रदेव (सोम) याने विवाहानंतरही केवळ रोहिणीकडेच लक्ष दिल्याने त्याचे श्वशुर दक्ष प्रजापती यांनी त्याला शाप दिला की तू क्षीण होत जाशील. क्षीण होत चाललेल्या चंद्राने येथे भगवान शिवाची तपश्चर्या केली. शिवाने प्रसन्न होऊन त्याला अर्धा क्षीण होण्याचा वर दिला – म्हणून चंद्र वाढतो व क्षीण होतो. शिवाने चंद्राच्या प्रार्थनेने येथे ज्योतिर्लिंगाच्या रूपात निवास केला. हे मंदिर इतिहासात १६ वेळा उद्ध्वस्त व पुन्हा बांधले गेले.

### २. श्री मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग – श्रीशैलम, आंध्र प्रदेश

| बाब | तपशील |

|---|---|

| **स्थान** | श्रीशैलम (कुरनूल जिल्हा), आंध्र प्रदेश |

| **नदीकाठ** | कृष्णा नदी |

| **विशेष** | ज्योतिर्लिंग व शक्तिपीठ दोन्ही एकत्र |

**पौराणिक कथा:** पार्वती व शिव यांचा पुत्र कार्तिकेय हा गणेशाच्या विवाहात आपली उपेक्षा झाल्याचे मानून क्रोधित झाला. तो श्रीशैल पर्वतावर जाऊन राहिला. पार्वती व शिव त्याला सांत्वन देण्यासाठी तेथे गेले. शिव येथे मल्लिकार्जुन या नावाने वास करू लागले. येथे शिव व पार्वती दोघेही एकत्र विराजमान आहेत.

### ३. श्री महाकालेश्वर ज्योतिर्लिंग – उज्जैन, मध्य प्रदेश

| बाब | तपशील |

|---|---|

| **स्थान** | उज्जैन (अवंती), मध्य प्रदेश |

| **विशेष** | स्वयंभू (स्वतः उदय झालेले) लिंग; दक्षिणाभिमुख |

| **प्रसिद्ध** | भस्म आरती (प्रातः ४:०० वा.) |

**पौराणिक कथा:** उज्जैन शहरावर दुषण नावाच्या राक्षसाचे संकट होते. भक्तांच्या प्रार्थनेने भगवान शिव येथे महाकाल या रूपात प्रकट झाले. ही एकमेव ज्योतिर्लिंग आहे जी दक्षिणाभिमुख (मृत्यूची दिशा) आहे. येथील भस्म आरती अत्यंत प्रसिद्ध आहे.

### ४. श्री ओंकारेश्वर ज्योतिर्लिंग – खंडवा, मध्य प्रदेश

| बाब | तपशील |

|---|---|

| **स्थान** | मंधाता बेट (नर्मदा नदी), खंडवा, मध्य प्रदेश |

| **विशेष** | बेटाचा आकार ‘ॐ’ सारखा |

| **इतर मंदिरे** | अमलेश्वर/ममलेश्वर |

**पौराणिक कथा:** विंध्य पर्वताने सूर्य व चंद्र यांच्या मार्गात व्यत्यय आणल्याने देवांनी प्रार्थना केली. शिवप्रार्थनेनंतर पर्वताने मार्ग दिला. तेव्हा येथे देवांनी शिवाची पूजा केली. हे बेट ‘ॐ’ या पवित्र चिन्हाच्या आकारात असल्याने याला ओंकारेश्वर नाव पडले. येथे भगवान शिव नर्मदेच्या मध्यभागी एका बेटावर राहतात.

### ५. श्री केदारनाथ ज्योतिर्लिंग – हिमालय, उत्तराखंड

| बाब | तपशील |

|---|---|

| **स्थान** | केदारनाथ, उत्तराखंड (समुद्रसपाटीपासून ३,५८४ मी.) |

| **विशेष** | सर्वोच्च स्थानी असलेले ज्योतिर्लिंग |

| **प्रवेश काळ** | एप्रिल ते नोव्हेंबर (हिवाळ्यात बंद) |

**पौराणिक कथा:** कुरुक्षेत्र युद्धात कौरव मारल्याने पांडवांना हत्येचे पाप लागले. पश्चात्तापी पांडव शिवाची क्षमा मागण्यासाठी काशीला गेले, पण शिव त्यांना टाळत होते. शिवाने येथे बैलाचे रूप धारण केले व जमिनीत गुप्त होताना त्याची धड (कुबडा) केदारनाथ येथे दिसून आली. ही एक चारधाम यात्रेतील प्रमुख धाम आहे.

### ६. श्री भीमाशंकर ज्योतिर्लिंग – डाकिनी क्षेत्र, महाराष्ट्र

| बाब | तपशील |

|---|---|

| **स्थान** | पुणे जवळ (सह्याद्री पर्वतरांगा), महाराष्ट्र |

| **विशेष** | सह्याद्रीच्या गर्द वनराईत |

| **नदी** | भीमा नदी (येथून उगम) |

**पौराणिक कथा:** भीम नावाच्या राक्षसाने ब्राह्मणांना व ऋषींना हैराण केले होते. ऋषींच्या प्रार्थनेने शिव अवतरले व त्यांनी भीम राक्षसाचा वध केला. त्या युद्धात घामाने सर्वत्र पाणी साचले – तीच भीमा नदी म्हणून ओळखली जाते. हे ज्योतिर्लिंग सह्याद्रीच्या डोंगराळ भागात स्थित आहे.

### ७. श्री काशी विश्वनाथ ज्योतिर्लिंग – वाराणसी, उत्तर प्रदेश

| बाब | तपशील |

|---|---|

| **स्थान** | वाराणसी (काशी), गंगा नदीकाठ |

| **विशेष** | मोक्षदायी नगरी, अत्यंत प्राचीन |

**पौराणिक कथा:** काशी ही शिवाची अतिप्रिय नगरी आहे. असुरांनी काशीचा विनाश केला असता, शिवाने मृत्युंजय युद्ध करून ती पुन्हा स्थापन केली. विश्वनाथ या नावाने ओळखले जाणारे हे ज्योतिर्लिंग मोक्षदायी मानले जाते. असे मानतात की येथे मृत्यू झाल्यास मोक्ष मिळतो.

### ८. श्री त्र्यंबकेश्वर ज्योतिर्लिंग – गौतमी तट, महाराष्ट्र

| बाब | तपशील |

|---|---|

| **स्थान** | त्र्यंबकेश्वर (नाशिक जवळ), महाराष्ट्र |

| **विशेष** | त्रिमुखी लिंग (ब्रम्हा, विष्णू, शिव) |

| **नदी** | गोदावरी नदीचा उगम |

**पौराणिक कथा:** गौतम ऋषींनी येथे उग्र तपश्चर्या करून गंगेला आणले. गौतम ऋषींच्या श्रद्धेने प्रसन्न होऊन शिव येथे त्र्यंबकेश्वर म्हणून प्रकट झाले. ही एकमेव अशी लिंग आहे ज्यावर ब्रम्हा, विष्णू व महेश तिघांचीही उभी आकृती कोरलेली आहे.

### ९. श्री वैद्यनाथ ज्योतिर्लिंग – देवघर, झारखंड

| बाब | तपशील |

|---|---|

| **स्थान** | देवघर, झारखंड |

| **विशेष** | वैद्य (डॉक्टर) स्वरूप, रोगनाशक |

| **वार्षिक यात्रा** | श्रावण महिना (कांवड यात्रा) |

**पौराणिक कथा:** रावणाला सिद्धी प्राप्त करून घेण्यासाठी आपले डोके भगवान शिवाला अर्पण करावे लागले. हे करत असताना शेवटी शिव प्रकट झाले व त्याला वर मागायला सांगितले. रावणाला वर देण्याऐवजी शिवाने प्रसन्न होऊन रावणाच्या जखमांवर उपचार केले. शिव वैद्यरूपात येथे वैद्यनाथ म्हणून राहिले.

### १०. श्री नागेश्वर ज्योतिर्लिंग – दारुकावन, गुजरात

| बाब | तपशील |

|---|---|

| **स्थान** | द्वारका जवळ, गुजरात |

| **विशेष** | नाग (साप) यांचे रक्षण करणारे |

| **कथा** | दारुक राक्षस व साप |

**पौराणिक कथा:** दारुक नावाच्या राक्षसाने सुप्रिया नावाच्या भक्ताला पकडले होते. भक्त सुप्रियाने शिवाचे नामस्मरण केले. शिवाने दारुक राक्षसाचा वध केला व सुप्रियासह इतर सर्व साप-भक्तांचे रक्षण केले. नाग (साप) यांचे रक्षण केल्याने हे ज्योतिर्लिंग ‘नागेश्वर’ म्हणून ओळखले जाते.

### ११. श्री रामेश्वरम ज्योतिर्लिंग – सेतुबंध, तामिळनाडू

| बाब | तपशील |

|---|---|

| **स्थान** | रामेश्वरम बेट, तामिळनाडू |

| **महत्त्व** | रामायण काळाशी जोडलेले |

| **विशेष** | चारधामपैकी एक |

**पौराणिक कथा:** रामायणातील कथेनुसार, रावण ब्राम्हण होता. त्याचा वध केल्यानंतर रामचंद्रांना ‘ब्रह्महत्या’चे पाप लागले. त्या पापापासून मुक्त होण्यासाठी त्यांनी येथे शिवाची पूजा केली. रामेश्वर म्हणजे ‘रामाचा ईश्वर’. ही चारधाम यात्रेतील एक महत्त्वाचे धाम आहे.

### १२. श्री घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंग – शिवालय, महाराष्ट्र

| बाब | तपशील |

|---|---|

| **स्थान** | वेरुळ (औरंगाबाद), महाराष्ट्र |

| **विशेष** | १२ वे व अखेरचे ज्योतिर्लिंग |

| **जवळील वैश्विक वारसा स्थळ** | वेरुळ (एलोरा) लेणी |

**पौराणिक कथा:** घुश्मा नावाची अत्यंत शिवभक्त स्त्री रोज १०१ शिवलिंगे बनवून पूजा करीत असे. तिच्या सावत्र बहिणीने तिच्या मुलाचा वध केला. प्रेत तिच्या पूजेच्या तलावात फेकले. पूजेनंतर जशी घुश्मा तलावात लिंगे विसर्जित करू लागली तशी तिचा मुलगा जिवंत बाहेर आला. शिव तिच्या कठोर भक्तीमुळे प्रसन्न झाले. तिला वरदान दिले – ‘माझे हे रूप घृष्णेश्वर या नावाने ओळखले जाईल’. हे १२ पैकी शेवटचे ज्योतिर्लिंग आहे.

---

### ज्योतिर्लिंग दर्शनाचे धार्मिक व आध्यात्मिक लाभ

| लाभ | स्पष्टीकरण |

|---|---|

| **सप्तजन्म पापनाश** | द्वादश ज्योतिर्लिंग स्तोत्राच्या नियमित पठणाने सात जन्मांची पापे नष्ट होतात |

| **तात्काळ फलप्राप्ती** | एका भावाने दर्शन केल्याने मनोकामना पूर्ण होतात|

| **कर्मक्षय** | शिवप्रसादाने पूर्वजन्मीच्या कर्मांचा नाश होतो|

| **रोगनिवारण** | विशेषतः वैद्यनाथ ज्योतिर्लिंग दर्शनाने |

| **दीर्घायुष्य** | मृत्युंजय भावाने केदारनाथ व महाकालेश्वर दर्शन |

| **मोक्षप्राप्ती** | काशी विश्वनाथ, रामेश्वरम येथे मृत्यू झाल्यास |

---

### द्वादश ज्योतिर्लिंगांची सारणी (स्थान व राज्यानुसार)

| क्र. | ज्योतिर्लिंग | स्थान | राज्य |

|---|---|---|---|

| १ | सोमनाथ | प्रभास पाटण | गुजरात |

| २ | मल्लिकार्जुन | श्रीशैलम | आंध्र प्रदेश |

| ३ | महाकालेश्वर | उज्जैन | मध्य प्रदेश |

| ४ | ओंकारेश्वर | खंडवा | मध्य प्रदेश |

| ५ | केदारनाथ | केदारनाथ | उत्तराखंड |

| ६ | भीमाशंकर | पुणे जवळ | महाराष्ट्र |

| ७ | काशी विश्वनाथ | वाराणसी | उत्तर प्रदेश |

| ८ | त्र्यंबकेश्वर | नाशिक | महाराष्ट्र |

| ९ | वैद्यनाथ | देवघर | झारखंड |

| १० | नागेश्वर | द्वारका | गुजरात |

| ११ | रामेश्वरम | रामेश्वरम | तामिळनाडू |

| १२ | घृष्णेश्वर | वेरुळ (औरंगाबाद) | महाराष्ट्र |

---

### ज्योतिर्लिंग यात्रा (Dwadash Jyotirlinga Yatra)

हिंदू धर्मात **द्वादश ज्योतिर्लिंग यात्रा** अत्यंत पुण्यदायी मानली जाते. यात्रेमुळे मनाला शांती, आयुष्यात समता, सकारात्मकता, शारीरिक व मानसिक शुद्धी, सुख-समृद्धी प्राप्त होते. ही यात्रा भारताच्या विविध कोपऱ्यात पसरलेली असल्याने ती **आध्यात्मिक दृष्ट्या** आणि **सांस्कृतिक-ऐतिहासिक दृष्ट्या** अतिशय समृद्ध आहे.

---

### उपसंहार

भगवान शिवाची ही १२ ज्योतिर्लिंगे ही केवळ मंदिरे नव्हेत, तर **शिवाचे सजीव तेजस्तंभ** आहेत. यांचे भक्तिभावाने दर्शन व स्तोत्रपठण केल्याने भक्ताची सर्व पापे नष्ट होतात व त्याला शिवलोकाची प्राप्ती होते.

या प्रत्येक ज्योतिर्लिंगाशी एक कथा, एक लीला, एक चमत्कार जोडलेला आहे. हीच विविधता भारतीय संस्कृतीची अद्भुतता आहे.

**॥ ॐ नमः शिवाय ॥**

**॥ हर हर महादेव ॥**

#ज्योतिर्लिंग #द्वादशज्योतिर्लिंग #शिवज्योतिर्लिंग #सोमनाथ #मल्लिकार्जुन #महाकालेश्वर #ओंकारेश्वर #केदारनाथ #भीमाशंकर #काशीविश्वनाथ #त्र्यंबकेश्वर #वैद्यनाथ #नागेश्वर #रामेश्वरम #घृष्णेश्वर #शिवभक्ति #मराठीस्त्रोत

---

© marathi-strotra.blogspot.com | सर्व स्तोत्रे मराठीत | गणपती बाप्पा मोरया! 🙏

## 📌 आमचे सर्व लिंक एकाच ठिकाणी:

👉 **ब्लॉग:** https://marathi-strotra.blogspot.com

👉 **Telegram:** https://t.me/marathistrotra

👉 **Instagram:** https://instagram.com/sarva_marathi_strotra

👉 **YouTube:** https://youtube.com/@sarva_marathi_strota

👉 **Facebook:** सर्व मराठी स्त्रोत (सर्च करा)

👉 **Linktree:** https://linktr.ee/sarvamarathistrotra

**🙏 कृपया सर्व प्लॅटफॉर्मवर फॉलो करा 🙏**