श्री गुरूचरित्र अध्याय ३ | अंबरीष व्रत, गुरुमहिमा, अवतार रहस्य | ओवी १ ते ८३ अर्थासह

 

॥ श्री गुरुदेव दत्त ॥

📖 **श्री गुरूचरित्र – अध्याय तिसरा (ओवी १ ते ८३)** 📖

### तृतीय अध्याय – गुरुमहिमा, अंबरीष व्रत, श्रीहरि अवतारांचे रहस्य

श्री गुरूचरित्राच्या तिसऱ्या अध्यायात सिद्ध-नामकरणी संवाद, गुरुमहिमेचे वर्णन, अंबरीष राजाच्या एकादशी व्रताची कथा व दुर्वास ऋषींच्या शापाने श्रीहरि अवतार घेण्याचे कारण सांगितले आहे.

**एकूण ओवी : ८३**

---

### ओवी १ ते १०

**१.**

येणेपरी सिद्ध मुनि । सांगता झाला विस्तारोनि ।

संतोषोनि नामकरणी । विनवितसे मागुती ॥१॥

**अर्थ:** अशाप्रकारे सिद्ध मुनी विस्ताराने सांगून झाला. संतोषून नामकरणी पुन्हा विनवणी करू लागला.

**२.**

जय जयाजी सिद्ध मुनी । तारक तू आम्हालागुनी ।

संदेह होता माझे मनी । आजि तुवा फेडिला ॥२॥

**अर्थ:** हे सिद्ध मुनी, तुझा जयजयकार असो. तू आमच्यासाठी तारक आहेस. माझ्या मनात जो संदेह होता, तो आज तू फेडला.

**३.**

तुझेनि सर्वस्व लाधलो । आनंदजळी बुडालो ।

परम तत्त्व जोडलो । आजिचेनि दातारा ॥३॥

**अर्थ:** तुझ्यामुळे मला सर्वस्व (गुरुकृपा) प्राप्त झाली. आनंदरूपी जलात मी बुडालो. आज तुझ्यामुळे परम तत्त्व मला जोडले, हे दातारा.

**४.**

ऐसे श्रीगुरुमहिमान । मज निरोपिले त्वां ज्ञान ।

आनंदमय माझे मन । तुझेनि धर्मे स्वामिया ॥४॥

**अर्थ:** अशी श्रीगुरूंची महिमा व ज्ञान तू मला सांगितले. तुझ्या धर्मामुळे माझे मन आनंदमय झाले, हे स्वामिया.

**५.**

कवणे ठायी तुमचा वास । नित्य तुम्हा कोठे ग्रास ।

होईन तुझा आतां दास । म्हणोनि चरणी लागला ॥५॥

**अर्थ:** तुमचा वास कोणत्या ठिकाणी? तुम्हाला नित्य कोठे अन्न मिळते? मी आता तुझा दास होईन, म्हणून तो चरणी लागला.

**६.**

कृपानिधी सिद्ध मुनी । तया शिष्या आलिंगोनि ।

आशीर्वचन देऊनि । सांगे आपुला वृत्तान्त ॥६॥

**अर्थ:** कृपानिधान सिद्ध मुनीनी त्या शिष्याला आलिंगन दिले. आशीर्वचन देऊन आपला वृत्तान्त (स्थिती) सांगू लागला.

**७.**

जे जे स्थानी होते गुरु । तेथे असतो चमत्कारू ।

पुससी जरी आम्हां आहारू । गुरुस्मरणी नित्य जाणा ॥७॥

**अर्थ:** गुरु ज्या ज्या स्थानी असतात, तेथे चमत्कार असतो. तू आम्हाला आहाराविषयी विचारशील, तर गुरुस्मरण हाच आमचा नित्य आहार आहे, हे जाण.

**८.**

श्रीगुरुचरित्र महिमान । तेचि आम्हा अमृतपान ।

सदा सेवितो याचे गुण । म्हणोनि पुस्तक दाविले ॥८॥

**अर्थ:** श्रीगुरुचरित्राची महिमा हेच आमच्यासाठी अमृतपान आहे. मी सदा त्याचे गुण सेवितो, म्हणून (नामकरणीला) पुस्तक दाखविले.

**९.**

वाचता श्रीगुरुचरित्र । पुरे सर्व मनोरथ ।

ग्रहरोगादिपीडन । न होती व्याधि कधी जाण ॥९॥

**अर्थ:** श्रीगुरुचरित्र वाचताच सर्व मनोरथ पूर्ण होतात. ग्रहरोगादी पीडा व व्याधी कधी होत नाहीत.

**१०.**

जरी मनुष्यास असेल बंधन । त्वरित सुटे ऐकता ।

ज्ञातवंत शतायुषी । ऐकता होय भरवसी ॥१०॥

**अर्थ:** जर एखाद्या माणसाला बंधन असेल तर (हे) ऐकताच त्वरित सुटते. ज्ञानवंत व शतायुषी होण्याची खात्री होते.

### ओवी ११ ते २०

**११.**

ब्रह्महत्यापापे नाशी । एकचित्ते ऐकता ।

इतुके ऐकोनि त्या अवसरी । नामधारक नमस्कारी ॥११॥

**अर्थ:** एकचित्ताने ऐकल्याने ब्रह्महत्येसारखी पापेही नष्ट होतात. हे ऐकून त्या वेळी नामधारक नमस्कार करतो.

**१२.**

स्वामी माते तारी तारी । कृपानिधि सिद्ध मुनी ।

साक्षात्कारे गुरुमूर्ति । भेटलासी तू जगज्ज्योती ॥१२॥

**अर्थ:** स्वामी, माते, तारी, तारी! हे कृपानिधान सिद्ध मुनी, साक्षात्काराने गुरुमूर्ती तू भेटलास. तू जगज्ज्योती आहेस.

**१३.**

होती वासना माझे चित्ती । गुरुचरित्र ऐकावे ।

एखादा तृषेने पीडित । जात असता मार्गस्थ ॥१३॥

**अर्थ:** माझ्या चित्तात गुरुचरित्र ऐकावे अशी वासना होती. जसा एखादा तृषेने पीडित प्रवासी असतो.

**१४.**

त्या आणूनि देती अमृत । तयापरी तू मज भेटलासी ।

गुरूचा महिमा ऐको कानी । सांगिजे स्वामी विस्तारोनि ॥१४॥

**अर्थ:** त्याला आणून जसे अमृत देतात, तशा प्रकारे तू मला भेटलास. गुरूचा महिमा कानी ऐकावा. स्वामी, विस्ताराने सांगा.

**१५.**

अंधकार असतां रजनी । सूर्योदयापरी करी ।

इतुकिया अवसरी । सिद्ध योगी अभय करी ॥१५॥

**अर्थ:** रात्री अंधार असताना जसा सूर्योदय होतो, तसे (गुरुचरित्राने अज्ञानाचा नाश होतो). इतक्यावर सिद्ध योगी अभय देतो.

**१६.**

धरोनिया सव्य करी । घेवोनि गेला स्वस्थाना ।

असे ठाव ज्ञानपंथी । कल्पवृक्ष अश्वत्थी ॥१६॥

**अर्थ:** हात धरून तो त्याला घेऊन गेला. ज्ञानपंथी असा ठाव आहे. तेथे कल्पवृक्षासारखा अश्वत्थ (पिंपळ) वृक्ष होता.

**१७.**

बैसोनि सांगे ज्ञानज्योती । ऐक शिष्या नामधारका ।

नेणती सोय गुरुदास्यका । याचि कारणे उपबाधका ॥१७॥

**अर्थ:** ज्ञानज्योती (सिद्ध) बसून सांगतो – हे शिष्या नामधारका, ऐक. गुरुदास्याची सोय न माहीत असल्याने तुला अनेक उपाधी व बाधा होत आहेत.

**१८.**

होती तुज अनेका । चिंता क्लेश घडती तुज ।

ओळखावया गुरुमूर्तीसी । आपुला आचार परियेसी ॥१८॥

**अर्थ:** तुला अनेक चिंता व क्लेश घडतात. गुरुमूर्तीला ओळखण्यासाठी आपला आचार (वर्तन) पहावे.

**१९.**

दृढ भक्ति धरोनि मानसी । ओळखिजे मग श्रीगुरु ।

ऐकोनि सिद्धांचे वचन । संतोषे नामधारक सगुण ॥१९॥

**अर्थ:** मनात दृढ भक्ती धरून मग श्रीगुरूंना ओळखावे. सिद्धांचे वचन ऐकून नामधारक संतोषला.

**२०.**

क्षणक्षणा करी नमन । करुणावचने करोनिया ।

तापत्रयाग्नीत पोळलो । मी संसारसागरी बुडालो ॥२०॥

**अर्थ:** तो क्षणाक्षणा करुणावचनाने नमन करतो. मी तापत्रय (आधिभौतिक, आधिदैविक, आध्यात्मिक) अग्नीत पोळलो आहे. मी संसारसागरात बुडालो आहे.

### ओवी २१ ते ३०

**२१.**

क्रोधादि जलचरी वेष्टिलो । अज्ञानजाळे वेष्टूनिया ।

ज्ञाननौकी बसवूनि । कृपेचा वायू पालाटूनि ॥२१॥

**अर्थ:** क्रोधादी जलचरांनी (विकारांनी) मला वेढले आहे. अज्ञानरूपी जाळ्याने मी व्याप्त आहे. मला ज्ञानरूपी नौकेत बसवून कृपारूपी वारा चालवून.

**२२.**

देहा तारक करूनि । तारावे माते स्वामिया ।

ऐशिया करुणावचनी । विनवितसे नामकरणी ॥२२॥

**अर्थ:** माझ्या देहाला तारक करून मला तारावे, हे माते स्वामिया. अशा करुणावचनाने नामकरणी विनवणी करतो.

**२३.**

मस्तक सिद्धाचिया चरणी । ठेविता झाला पुनः पुनः ।

तव बोलिला सिद्ध मुनि । न धरी चिंता अंतःकरणी ॥२३॥

**अर्थ:** तो सिद्धाच्या चरणी पुन्हा पुन्हा मस्तक ठेवतो. तेव्हा सिद्ध मुनी म्हणतो – अंतःकरणात चिंता धरू नको.

**२४.**

उठवीतसे आश्वासोनि । सांकडे फेडीन तुझे आता ।

ज्यांसी नाही दृढ भक्ति । सदा दैन्ये कष्टती ॥२४॥

**अर्थ:** आश्वासन देऊन उठवतो. तुझी सांकडे आता मी फेडीन. ज्यांना दृढ भक्ती नाही, ते सदा दैन्याने कष्टतात.

**२५.**

श्रीगुरूवरी बोल ठेविती । अविद्यामाया वेष्टूनि ।

संशय धरोनि मानसी । श्रीगुरु काय देईल म्हणसी ॥२५॥

**अर्थ:** ते श्रीगुरूंवर (निंदेचे) बोल ठेवतात. अविद्यामायेने वेष्टलेले असतात. मनात संशय धरून 'श्रीगुरु काय देईल?' असे म्हणतात.

**२६.**

तेणे गुणे हा भोग भोगिसी । नाना कष्टे व्याकुलित ।

सांडोनि संशय निर्धार । गुरुमूर्ति देईल अपार ॥२६॥

**अर्थ:** त्या गुणाने हा भोग (दैन्य) भोगतोस. नाना कष्टांनी व्याकुळ होतो. संशय सोडून निर्धार कर. गुरुमूर्ती अपार (अमर्याद) देईल.

**२७.**

ऐसा देव कृपासागर । तुज नुपेक्षी सर्वथा ।

गुरुमूर्ति कृपासिंधु । प्रख्यात असे वेदा बोधु ॥२७॥

**अर्थ:** तो असा कृपासागर देव तुला कधीही सोडणार नाही. गुरुमूर्ती कृपासिंधू आहे. हा वेदांचा बोध आहे.

**२८.**

तुझे अंत:करणी वेधु । असे तया चरणांवरी ।

तो दातार अखिल मही । जैसा मेघाचा गुण पाही ॥२८॥

**अर्थ:** तुझ्या अंतःकरणाचा वेध (आसक्ती) त्याच्या चरणांवर आहे. तो सर्व पृथ्वीचा दाता आहे. जसा मेघाचा गुण पाहावा.

**२९.**

पर्जन्य पडतो सर्वा ठायी । कृपासिंधु ऐसा असे ।

त्यांतचि पात्रानुसार । सांगेन साक्षी एक थोर ॥२९॥

**अर्थ:** पर्जन्य (पाऊस) सर्व ठिकाणी पडतो, तसा कृपासिंधू आहे. त्यातच पात्रानुसार (भांड्याप्रमाणे) फल असते. याची साक्ष एक थोर कथा सांगतो.

**३०.**

सखोल भूमि उदक स्थिर । उन्नती उदक नाही जाण ।

दृढ भक्ति जाणा सखोल भूमि । दांभिक ओळखा उन्नत तुम्ही ॥३०॥

**अर्थ:** खोल भूमीत पाणी स्थिर राहते, उंच भूमीवर पाणी टिकत नाही. दृढ भक्ती ही खोल भूमी आहे, तर दांभिकता ही उंच भूमी आहे, हे ओळखा.

### ओवी ३१ ते ४०

**३१.**

याचिया कारणे मनोकर्मी । निश्चयावे श्रीगुरूसी ।

म्हणोनि श्रीगुरूउपमा । ऐसा कणव असे महिमा ॥३१॥

**अर्थ:** या कारणाने मनोकर्माने श्रीगुरूंचा निश्चय करावा. म्हणून श्रीगुरूंची उपमा अशी आहे. असा त्यांचा महिमा आहे.

**३२.**

प्रपंच होय परब्रह्मा । हस्त मस्तकी ठेवोनिया ।

कल्पतरूची द्यावी उपमा । कल्पिले लाभे त्याचा महिमा ॥३२॥

**अर्थ:** प्रपंच हाच परब्रह्म होतो (गुरुकृपेने), हस्त मस्तकी ठेवून. कल्पतरूची उपमा द्यावी. कल्पिल्यास त्याचा महिमा लाभतो.

**३३.**

न कल्पितां पुरवी कामा । कामधेनु श्रीगुरु ।

ऐसा श्रीगुरु ब्रह्ममूर्ति । ख्याति असे श्रुतिस्मृती ॥३३॥

**अर्थ:** न कल्पिताही तो कामे पुरवतो. कामधेनूसारखा श्रीगुरु आहे. असा श्रीगुरु ब्रह्ममूर्ती आहे. त्याची ख्याती श्रुति-स्मृतींमध्ये आहे.

**३४.**

संदेह सांडूनि एकचित्ती । ध्याय पदांबुज श्रीगुरूचे ।

इतके परिसोनि नामधारक । नमन करोनि क्षणैक ॥३४॥

**अर्थ:** संदेह सोडून एकचित्ताने श्रीगुरूंच्या पदांबुजांचे ध्यान कर. इतके ऐकून नामधारक क्षणभर नमन करतो.

**३५.**

करसंपुट जोडोनि ऐक । विनवितसे सिद्धासी ।

श्रीगुरू सिद्ध योगेश्वरा । कामधेनु कृपासागरा ॥३५॥

**अर्थ:** हात जोडून तो सिद्धास विनवतो – हे श्रीगुरू सिद्ध योगेश्वरा, कामधेनू, कृपासागरा.

**३६.**

विनवितसे अवधारा । सेवक तुमचा स्वामिया ।

स्वामींनी निरोपिले सकळ । झाले माझे मन निर्मळ ॥३६॥

**अर्थ:** ऐका, मी तुमचा सेवक आहे. स्वामींनी सर्व सांगितले. माझे मन निर्मळ झाले.

**३७.**

वेध लागला असे केवळ । चरित्र श्रीगुरूचे ऐकावया ।

गुरु त्रयमूर्ति ऐको कानी । का अवतरले मनुष्ययोनी ॥३७॥

**अर्थ:** फक्त गुरुचरित्र ऐकण्याची वेध (आसक्ती) लागली आहे. गुरु त्रिमूर्ती कानी ऐका. का अवतरले मनुष्ययोनीत? हे ऐकावे.

**३८.**

सर्व सांगावे विस्तारोनि । म्हणोनि चरणी लागला ।

मग काय बोले योगींद्र । बा रे शिष्या तू पूर्णचंद्र ॥३८॥

**अर्थ:** सर्व विस्ताराने सांगावे, म्हणून तो चरणी लागला. मग योगींद्र काय बोलतो? अरे शिष्या, तू पूर्णचंद्र आहेस.

**३९.**

माझा बोधसमुद्र । कैसा तुवा उत्साहविला ।

तूते महासुख लाधले । गुरुदास्यत्व फळले ॥३९॥

**अर्थ:** माझा बोधरूपी समुद्र तू कसा उत्साहित केलास? तुला महासुख प्राप्त झाले. गुरुदास्यत्व फळले.

**४०.**

परब्रह्म अनुभवले । आजिचेनि तुज आता ।

हिंडत आलो सकळ क्षिति । कवणा नव्हे ऐशी मति ॥४०॥

**अर्थ:** आज तुला परब्रह्माचा अनुभव आला. मी सर्व पृथ्वी हिंडलो, पण कोणाला अशी बुद्धी नव्हती.

### ओवी ४१ ते ५०

**४१.**

गुरुचरित्र न पुसती । तूते देखिले आजि आम्ही ।

ज्यासी इहपरत्रींची चाड । त्यासी ही कथा असे गोड ॥४१॥

**अर्थ:** गुरुचरित्र कोणी विचारीत नाही. तुला आज आम्ही पाहिले. ज्याला इहलोकी व परलोकीची इच्छा आहे, त्याला ही कथा गोड लागते.

**४२.**

त्रिकरणे करोनिया दृढ । एकचित्ते ऐकिजे ।

तू भक्त केवळ श्रीगुरुचा । म्हणोनि भक्ति झाली उंचा ॥४२॥

**अर्थ:** तिन्ही करणांनी दृढ होऊन एकचित्ताने ऐकावे. तू केवळ श्रीगुरूचा भक्त आहेस, म्हणून तुझी भक्ती उंच (श्रेष्ठ) झाली.

**४३.**

निश्चयो मानी माझिया वाचा । लाधसी चारी पुरुषार्थ ।

धनधान्यादि संपत्ति । पुत्रपौत्र श्रुतिस्मृति ॥४३॥

**अर्थ:** माझ्या वचनाचा निश्चय धर. तुला चारी पुरुषार्थ (धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष) प्राप्त होतील. धनधान्य, संपत्ती, पुत्रपौत्र, श्रुति-स्मृती यांचा लाभ होईल.

**४४.**

इह सौख्य आयुष्यगति । अंती गति असे जाणा ।

गुरुचरित्र कामधेनु । वेदशास्त्रसंमत जाणु ॥४४॥

**अर्थ:** इहलोकी सुख, आयुष्य व गती; अंती (मृत्यूनंतर) गती मिळेल, हे जाण. गुरुचरित्र ही कामधेनू आहे. वेदशास्त्रांनी ते संमत आहे.

**४५.**

अवतरला त्रयमूर्ति आपणु । धरोनि नरवेष कलियुगी ।

कार्याकरण अवतार । होऊनि येती हरिहर ॥४५॥

**अर्थ:** कलियुगात नरवेष धारण करून त्रिमूर्ती आपणच अवतरल्या. कार्यासाठी (धर्मस्थापनेसाठी) हरि-हर अवतार घेतात.

**४६.**

उतरावया भूमिभार । भक्तजनाते तारावया ।

ऐकोनि सिद्धाच वचना । प्रश्न करी शिष्यराणा ॥४६॥

**अर्थ:** भूमिभार उतरवण्यासाठी व भक्तजनांना तारण्यासाठी. सिद्धाचे वचन ऐकून शिष्यराणा (नामधारक) प्रश्न करतो.

**४७.**

त्रयमूर्ति अवतार किंकारणा । देह धरोनि मानुषी ।

विस्तारोनि ते आम्हांसी । सांगा स्वामी कृपेसी ॥४७॥

**अर्थ:** त्रिमूर्ती मानवी देह धारण करून का अवतरतात? ते आम्हाला विस्ताराने सांगा, स्वामी, कृपेने.

**४८.**

म्हणोनि लागला चरणासी । करुणावचने करोनिया ।

सिद्ध म्हणे नामधारका । त्रयमूर्ति तीन गुण ऐका ॥४८॥

**अर्थ:** म्हणून तो करुणावचनाने चरणी लागला. सिद्ध म्हणतो – हे नामधारका, त्रिमूर्तीचे तीन गुण ऐका.

**४९.**

आदिवस्तु आपण एका । प्रपंच वस्तु तीन जाणा ।

ब्रह्मयाचा रजोगुण । सत्त्वगुन विष्णु जाणा ॥४९॥

**अर्थ:** आदिवस्तु (मूळ) एकच आहे. प्रपंचात तीन वस्तू (गुण) आहेत. ब्रह्मदेवाचा रजोगुण, विष्णूचा सत्त्वगुण.

**५०.**

तमोगुण उमारमण । मूर्ति एकचि अवधारा ।

ब्रह्मा सृष्टिरचनेसी । पोषक विष्णु परियेसी ॥५०॥

**अर्थ:** शिव (उमारमण) तमोगुण. मूर्ती एकच आहे, हे जाण. ब्रह्मा सृष्टिरचनेसाठी, विष्णू पोषणासाठी व शिव संहारासाठी.

### ओवी ५१ ते ६०

**५१.**

रुद्रमूर्ति प्रळयासी । त्रयमूर्तीचे तीन गुण ।

एका वेगळे एक न होती । कार्याकरण अवतार होती ॥५१॥

**अर्थ:** रुद्रमूर्ती प्रळयासाठी. त्रिमूर्तीचे हे तीन गुण आहेत. ती एकमेकांपासून वेगळी नाहीत. कार्यासाठी त्या अवतार घेतात.

**५२.**

भूमीचा भार फेडिती । प्रख्यात असे पुराणी ।

सांगेन साक्ष आता तुज । अंबरीष म्हणिजे द्विज ॥५२॥

**अर्थ:** पृथ्वीचा भार फेडतात. हे पुराणात प्रख्यात आहे. आता तुला साक्ष (उदाहरण) सांगतो. अंबरीष नावाचा द्विज (राजा) होता.

**५३.**

एकादशीव्रताचिया काज । विष्णूसी अवतार करविले ।

अवतार व्हावया कारण । सांगेन तुज विस्तारून ॥५३॥

**अर्थ:** एकादशी व्रताच्या कारणाने विष्णूला अवतार करावा लागला. अवताराचे कारण तुला विस्ताराने सांगतो.

**५४.**

मन करोनि सावधान । एकचित्ते परियेसा ।

द्विज करी एकादशीव्रत । पूजा करी अभ्यागत ॥५४॥

**अर्थ:** मन सावध करून एकचित्ताने ऐक. तो द्विज (अंबरीष) एकादशीचे व्रत करी. अतिथींची पूजा करी.

**५५.**

निश्चयो करी दृढचित्त । हरिचित्तन सर्वकाळ ।

असो त्याचिया व्रतासी । भंग करावया आला ऋषि ॥५५॥

**अर्थ:** दृढचित्ताने निश्चय करी. सर्वकाळ हरिचिंतन करी. त्याच्या व्रताला भंग करण्यासाठी एक ऋषी (दुर्वास) आला.

**५६.**

अतिष्ठि होऊनि हठेसी । पावला मुनि दुर्वास ।

ते दिवशी साधनद्वादशी घडी एक । आला अतिष्ठि कराणिक ॥५६॥

**अर्थ:** अतिथी होऊन हट्टाने दुर्वास मुनी आला. त्या दिवशी साधन द्वादशीची फक्त एक घडी (२४ मिनिटे) होती.

**५७.**

अंबरीषास पडला धाक । केवी घडे म्हणोनिया ।

ऋषि आले देखोनि । अंबरीषाने अभिवंदोनि ॥५७॥

**अर्थ:** अंबरीषाला धाक पडला. कसे होईल म्हणून. ऋषी आले पाहून अंबरीषाने अभिवादन केले.

**५८.**

अर्घ्य पाटा देवोनि । पूजा केली उपचारे ।

विनवितसे ऋषीश्वरासी । शीघ्र जावे स्नानासी ॥५८॥

**अर्थ:** अर्घ्य व पाट (आसन) देऊन पूजा केली. ऋषीश्वरास विनवितो – त्वरित स्नानास जा.

**५९.**

साधन आहे घटिका द्वादशी । यावे अनुष्ठान सारोनिया ।

ऋषि जाऊनि जाऊनि नदीसी । अनुष्ठान करती विधींसी ॥५९॥

**अर्थ:** द्वादशीची एक घडी आहे. अनुष्ठान आटोपून या. ऋषी नदीवर जाऊन विधीने अनुष्ठान करू लागले.

**६०.**

विलंब लागता तयासी । आली साधन घटिका ।

व्रत भंग होईल म्हणोनि । पारणे केले तीर्थ घेऊनि ॥६०॥

**अर्थ:** त्यांना विलंब लागल्याने साधन घटिका आली. व्रत भंग होईल म्हणून (अंबरीषाने) तीर्थ (पाणी) घेऊन पारणे (उपवास सोडणे) केले.

### ओवी ६१ ते ७०

**६१.**

नाना प्रकार पक्वानी । पाक केला ऋषीते ।

तव आले दुर्वास देखा । पाहूनि अंबरीषाच्या मुखा ॥६१॥

**अर्थ:** नाना प्रकारचे पक्वान्न ऋषींसाठी बनवले. तेव्हा दुर्वास आले. अंबरीषाचे तोंड पाहून.

**६२.**

म्हणे भोजन केलेसि का । अतिथीविण दुरात्मया ।

शाप देता ऋषीश्वर । राजे स्मरला शाङ्गधर ॥६२॥

**अर्थ:** म्हणतो – अतिथीशिवाय भोजन केलेस का, दुरात्मया? ऋषीश्वर शाप देत असता, राजाने शाङ्गधर (विष्णू)चे स्मरण केले.

**६३.**

करावया भक्ताचा कैवार । टाकून आला वैकुंठा ।

भक्तवत्सल नारायण । शरणागताचे रक्षण ॥६३॥

**अर्थ:** भक्ताचा कैवार (रक्षण) करण्यासाठी (विष्णू) वैकुंठ सोडून आला. भक्तवत्सल नारायण शरणागताचे रक्षण करतो.

**६४.**

बिच्छद बोलती पुराणे जाण । धावे धेनु वत्सासि जैसी ।

अंबरीष राजा विष्णूसी । विनवीतसे हर्षोनि ॥६४॥

**अर्थ:** पुराणे सांगतात – जशी गाय वासरासाठी धावते. अंबरीष राजा विष्णूला आनंदाने विनवितो.

**६५.**

दुर्वासातें शाप देता । विष्णूसी रक्षावया कथा ।

विष्णू म्हणे दुर्वासासी । शाप देसी रे व्यर्थ आम्हांसी ॥६५॥

**अर्थ:** दुर्वासाला शाप देताना विष्णूने रक्षण करण्याची कथा. विष्णू दुर्वासाला म्हणतो – तू आम्हांला व्यर्थ शाप देतोस.

**६६.**

माझ्या भक्ताचे अपराधी । तू शाप देतो रे सदा ।

मी भक्तीचे रक्षण करीन । तू जा आपुले स्थाना ॥६६॥

**अर्थ:** माझ्या भक्ताच्या अपराधाने तू सदा शाप देतोस. मी भक्ताचे रक्षण करीन. तू आपल्या स्थानी जा.

**६७.**

दुर्वास म्हणे भक्त आम्हां । आमुचे शाप खोटे न होती ।

तू भक्तांतरात्मा । भक्ताभक्त काय जाणे ॥६७॥

**अर्थ:** दुर्वास म्हणतो – आमचे शाप खोटे होत नाहीत. तू भक्तांचा अंतरात्मा आहेस. भक्त-अभक्त काय जाणे.

**६८.**

तुझेनि भक्ताचे रक्षण । आमुची सत्यता कैची जाण ।

म्हणूनि विष्णूस शाप द्यावा । आम्हांस जाऊ दे आपणा ॥६८॥

**अर्थ:** तुझ्यामुळे भक्ताचे रक्षण होते, तर आमची सत्यता (शापाची) कशी जपली जाईल? म्हणून विष्णूला शाप द्यावा. आम्हांला जाऊ द्या.

**६९.**

विष्णू म्हणे दुर्वासासी । देतो शाप आम्हांसी ।

तरी सांग कोठे अवतार । होऊनि जाऊ भूमीवरी ॥६९॥

**अर्थ:** विष्णू म्हणतात – तू आम्हांला शाप देतोस, तर सांग कोठे अवतार होऊन भूमीवर जाऊ?

**७०.**

दुर्वास म्हणे विष्णूसी । जयाचा अंश नसे भूमीसी ।

तो तू साक्षात नारायण । भक्तांनुरूप अवतार धरिसी ॥७०॥

**अर्थ:** दुर्वास विष्णूला म्हणतो – ज्याचा अंश भूमीवर नाही, तो तू साक्षात नारायण आहेस. भक्तांनुरूप अवतार धारण करतोस.

### ओवी ७१ ते ८३

**७१.**

अवतार धरोनि या धरा । तारी भक्तजनांसी ।

सकळ क्षितीचा भार उतरवी । म्हणोनि विष्णूस शाप दिधला ॥७१॥

**अर्थ:** अवतार धरून या पृथ्वीवर भक्तजनांना तार. सर्व पृथ्वीचा भार उतरव. म्हणून विष्णूला शाप दिला.

**७२.**

हा शाप दुर्वासाचा । अंबरीषाच्या कारणाचा ।

विष्णूस अवतार आणीतो । या कारणे सांगितले ॥७२॥

**अर्थ:** हा शाप दुर्वासाचा. अंबरीषाच्या कारणाने. विष्णूला अवतार आणतो. या कारणाने सांगितले.

**७३.**

परोपकारसंबंधेसी । शाप द्यावा विष्णुसी ।

भूमिभार फेडावयासी । कारण असे म्हणोनिया ॥७३॥

**अर्थ:** परोपकाराच्या संबंधाने विष्णूला शाप द्यावा. भूमिभार फेडण्याचे कारण असे आहे.

**७४.**

ऐसे विचारोनि मानसी । दुर्वास म्हणे विष्णुसी ।

अवतरोनी भूमीसी । नाना स्थानी जन्मावे ॥७४॥

**अर्थ:** असे विचारून दुर्वास विष्णूला म्हणतो – अवतरून पृथ्वीवर नाना स्थानी जन्म घ्यावा.

**७५.**

प्रसिद्ध होसी वेळ दहा । उपर अवतार पूर्ण दहा ।

सहज तू विश्वात्मा महा । स्थूलसूक्ष्मी वससी तू ॥७५॥

**अर्थ:** तू दहा वेळा प्रसिद्ध होशील. वर पूर्ण दहा अवतार. तू सहज विश्वात्मा आहेस. स्थूल व सूक्ष्म रूपात वसतोस.

**७६.**

ऐसा कार्यकारण शाप । अंगिकारी जगाचा बाप ।

दुष्टांवरी असे कोप । सृष्टिप्रतिपाळ करावया ॥७६॥

**अर्थ:** असा कार्यकारण शाप जगाच्या पित्याने (विष्णूने) अंगिकारला. दुष्टांवर कोप असतो. सृष्टीचे प्रतिपालन करण्यासाठी.

**७७.**

ऐसे दहा अवतार झाले । असे तुवा कर्णी ऐकिले ।

महाभागवती विस्तारिले । अनंतरूपी नारायण ॥७७॥

**अर्थ:** असे दहा अवतार झाले. तू कानी ऐकलेच आहे. महाभागवतात विस्तारून सांगितले आहे. अनंतरूपी नारायणाने.

**७८.**

कार्यकारण अवतार होती । वचित्प्रकट वचित् गुप्ती ।

ते ब्रह्मज्ञानी जाणती । मूढमति काय जाणे ॥७८॥

**अर्थ:** कार्यकारणाने अवतार होतात. क्वचित प्रकट, क्वचित गुप्त. ते ब्रह्मज्ञानी जाणतात. मूढबुद्धीला काय कळेल?

**७९.**

आणीक सांगेन तुज । विनोद झालासे सहज ।

अनुसया अत्रिऋषीची भाज । पतिव्रताशिरोमणी ॥७९॥

**अर्थ:** आणखी सांगतो तुला. एक विनोद झाला. अनुसूया ही अत्रि ऋषींची पत्नी, पतिव्रतांची शिरोमणी.

**८०.**

तिचे गृही जन्म जाहले । त्रयमूर्ति अवतरले ।

कपटवेष धरोनि आले । पुत्र जाहले तियेचे ॥८०॥

**अर्थ:** तिच्या घरी जन्म झाला. त्रिमूर्ती अवतरल्या. कपटवेष धरून आल्या. तिचे पुत्र झाले.

**८१.**

नामधारक पुसे सिद्धासी । विनोदकथा निरोपिलीसी ।

देव अतिप्रकट वेषी । पुत्र जाहले कवणे परी ॥८१॥

**अर्थ:** नामधारक सिद्धाला विचारतो – तू विनोदकथा सांगितली. देव अतिप्रकट वेषात पुत्र कसे झाले?

**८२.**

अत्रिऋषि पूर्वी कवण । कवणापासूनि उत्पन्न ।

मूळ पुरुष होता कवण । विस्तारोनि मज सांगावे ॥८२॥

**अर्थ:** अत्रि ऋषी पूर्वी कोण होते? कोणापासून उत्पन्न झाले? मूळ पुरुष कोण होता? विस्ताराने मला सांगावे.

**८३.**

म्हणे सरस्वती गंगाधर । पुढील कथेचा विस्तार ।

ऐकता होय मनोहर । सकलांभीष्टे साधती ॥८३॥

**अर्थ:** सरस्वती गंगाधर (ग्रंथकर्ता) म्हणतो – पुढील कथेचा विस्तार (पुढील अध्यायात). ऐकता मनोहर आहे. सर्व अभीष्टे साध्य होतात.

### समाप्ती श्लोक

॥ इति श्रीगुरुचरित्रपरमकथाकल्पतरो

श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने सिद्धनामधारकसंवादे

अंबरीषव्रतनिरूपणं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥३॥

**एकूण ओवीसंख्या : ८३**

॥ श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु ॥

### श्री गुरूचरित्र अध्याय ३ – महत्त्व

| बाब | तपशील |

|---|---|

| **अध्याय क्र.** | तिसरा (तृतीय) |

| **एकूण ओवी** | ८३ |

| **मुख्य विषय** | गुरुमहिमा, अंबरीष राजाची एकादशी व्रत कथा, दुर्वास शाप, विष्णू अवतारांचे कारण |

| **गुरु** | सिद्ध मुनी (श्रीनृसिंहसरस्वती) |

| **शिष्य** | नामधारक (नामकरणी) |

### नियमित पठण लाभ

- सर्व मनोरथ पूर्ण होतात

- ग्रहरोग व व्याधी दूर होतात

- बंधनातून मुक्ती

- ब्रह्महत्येसारखी पापे नष्ट होतात

- चारी पुरुषार्थ (धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष) प्राप्ती

#श्रीगुरुचरित्र #अध्याय३ #गुरुमहिमा #अंबरीष #एकादशीव्रत #दुर्वास #श्रीविष्णू #नृसिंहसरस्वती #मराठीस्त्रोत

---

© marathi-strotra.blogspot.com | सर्व स्तोत्रे मराठीत | गणपती बाप्पा मोरया! 🙏

## 📌 आमचे सर्व लिंक एकाच ठिकाणी:

👉 **ब्लॉग:** https://marathi-strotra.blogspot.com

👉 **Telegram:** https://t.me/marathistrotra

👉 **Instagram:** https://instagram.com/sarva_marathi_strotra

👉 **YouTube:** https://youtube.com/@sarva_marathi_strota

👉 **Facebook:** सर्व मराठी स्त्रोत (सर्च करा)

👉 **Linktree:** https://linktr.ee/sarvamarathistrotra

**🙏 कृपया सर्व प्लॅटफॉर्मवर फॉलो करा 🙏**