श्री गुरूचरित्र अध्याय २ | गुरुमहिमा, कलियुग वर्णन, कथा | ओवी १ ते २७९ अर्थासह

 

॥ श्री गुरुदेव दत्त ॥

📖 **श्री गुरूचरित्र – अध्याय दुसरा** 📖

### द्वितीय अध्याय – गुरुमहिमा, कलियुग लक्षणे व सिद्ध-नामकरणी संवाद

### ओवी १ ते १०

**१.**

त्रैमूर्तिराजा गुरु तूचि माझा । कृपानिधी वास करोनि वोजा ।

सुभक्त तेथे करिती आनंदा । ते सुर स्वर्गी पहाती विनोदा ॥१॥

**अर्थ:** हे त्रिमूर्तीराजा गुरू, तूच माझा आहेस. तू कृपेचा सागर आहेस. आपला ठेवा मांडून ज्या ठिकाणी सद्भक्त आनंद करतात, ते देव स्वर्गातून त्या विनोदाला पहात असतात.

**२.**

ऐसे श्रीगुरुचरण ध्यात । जाता विष्णुनामांकित ।

अति श्रमला चालत । राहिला एका वृक्षातळी ॥२॥

**अर्थ:** अशा श्रीगुरुचरणांचे ध्यान करीत विष्णु नामांकित हा भक्त चालता चालता अतिशय श्रमला. तो एका वृक्षाखाली थांबला.

**३.**

क्षण एक निद्रित । मनी श्रीगुरु चिंतित ।

कृपानिधि अर्नत । दिशे स्वप्नी परियेसा ॥३॥

**अर्थ:** तो क्षणभर निजला. मनात श्रीगुरूंचे चिंतन करीत असताना कृपानिधान गुरू त्याला स्वप्नात दिसले.

**४.**

रूप दिसे सुषुप्तीत । जटाधारी भस्मांकित ।

व्याप्तचर्म परिधानित । पीतांबर कासे देखा ॥४॥

**अर्थ:** त्याला झोपेत एक रूप दिसले. जटाधारी, भस्म लावलेले, व्याघ्रचर्म परिधान केलेले व कसेला पीतांबर बांधलेले असे दिसले.

**५.**

येऊनि योगीश्वर जवळी । भस्म लाविले कपाळी ।

आश्वासूनि तया वेळी । अभयकर देतसे ॥५॥

**अर्थ:** तो योगीश्वर जवळ येऊन त्याच्या कपाळावर भस्म लावतो. त्याला आश्वासन देतो आणि अभय कर देतो.

**६.**

इतुके देखोनि सुषुप्तीत । चेतन झाला नामांकित ।

चारी दिशा अवलोकित । विस्मय करी तया वेळी ॥६॥

**अर्थ:** झोपेत इतके पाहून नामांकित जागा झाला. चारी दिशा पाहतो आणि त्याला विस्मय वाटतो.

**७.**

मूर्ति देखिली सुषुप्तीत । तेचि ध्यातसे मनात ।

पुढे निघाला मार्ग करीत । प्रत्यक्ष देखे तैसाचि ॥७॥

**अर्थ:** झोपेत जी मूर्ती पाहिली, त्याच मूर्तीचे तो मनात ध्यान करतो. पुढे जाता जाता तीच मूर्ती त्याला प्रत्यक्ष दिसते.

**८.**

देखोनिया योगीशाते । करिता झाला दंडवते ।

कृपा भाकी करुणावक्त्रे । माता पिता तू म्हणतसे ॥८॥

**अर्थ:** त्या योगीश्वराला पाहून तो दंडवत प्रणाम करतो. आणि करुणावक्त्राला कृपा मागतो. तू माता, तू पिता आहेस असे म्हणतो.

**९.**

जय जयाजी योगाधीशा । अज्ञानतिमिरविनाशा ।

तू ज्योतिःप्रकाशा । कृपानिधि सिद्धमुनी ॥९॥

**अर्थ:** हे योगाधीशा, तुझा जयजयकार असो. अज्ञानरूपी अंधाराचा नाश करणाऱ्या, तू प्रकाशरूप आहेस. हे कृपानिधान सिद्धमुनी.

**१०.**

तुझे दर्शन निःशेष । गेले माझे दूरितदोष ।

तू तारक आम्हास । म्हणोनि आलासि स्वामिया ॥१०॥

**अर्थ:** तुझ्या दर्शनाने माझे सर्व पाप व दोष नाहीसे झाले. तू आमचा तारक आहेस म्हणून आलास, हे स्वामिया.

### ओवी ११ ते २०

**११.**

कृपेने भक्तालागुनी । येणे झाले कोठोनि ।

तुमचे नाम कवण मुनी । कवणे स्थानी वास तुम्हा ॥११॥

**अर्थ:** कृपेने भक्तांसाठी येथे आलात. तुमचे नाव काय? कोणत्या स्थानी तुमचा वास आहे? असे तो विचारतो.

**१२.**

सिद्ध म्हणे आपण योगी । हिंडो तीर्थ भूमीस्वर्गी ।

प्रसिद्ध आमुचा गुरु जनी । नृसिंहसरस्वती विख्यात ॥१२॥

**अर्थ:** सिद्ध म्हणतो – मी योगी आहे. मी पृथ्वी व स्वर्गातील तीर्थे हिंडतो. जनांमध्ये आमचा गुरु श्रीनृसिंहसरस्वती या नावाने विख्यात आहे.

**१३.**

त्यांचे स्थान गाणगापूर । अमरजासंगम भीमातीर ।

त्रिमूर्तीचा अवतार । श्रीनृसिंहसरस्वती ॥१३॥

**अर्थ:** त्यांचे स्थान गाणगापूर आहे. ते अमरजा व भीमा नद्यांच्या संगमावर आहेत. श्रीनृसिंहसरस्वती हे त्रिमूर्तींचा अवतार आहेत.

**१४.**

भक्त तारावयालागी । अवतार त्रिमूर्ति जगी ।

सदा ध्याती अभ्यासयोगी । भवसागर तरावया ॥१४॥

**अर्थ:** भक्तांना तारण्यासाठी त्रिमूर्तींचा अवतार जगात झाला. अभ्यासयोगी सदा त्यांचे ध्यान करतात, जेणेकरून भवसागर तरता यावा.

**१५.**

ऐसा श्रीगुरु कृपासिंधु । भक्तजना सदा वरदु ।

अखिल सौख्य श्रियानंदु । देता होय शिष्यवर्ग ॥१५॥

**अर्थ:** असा श्रीगुरु कृपेचा सागर आहे. भक्तजनांना सदा वरदान देणारा आहे. सर्व सुख, लक्ष्मी व आनंद शिष्यवर्गाला देतो.

**१६.**

त्याचे भक्ता कैचे दैन्य । अखंड लक्ष्मी परिपूर्ण ।

धनधान्यादि गोधन । अष्टैश्वर्य नांदती ॥१६॥

**अर्थ:** त्याच्या भक्ताला दैन्य कुठे असू शकते? अखंड लक्ष्मी परिपूर्ण असते. धनधान्य, गोधन अष्टैश्वर्ये नांदतात.

**१७.**

ऐसे म्हणे सिद्ध मुनी । ऐकोनि विनवी नामकरणी ।

आम्ही असती सदा ध्यानी । तया श्रीगुरुयतीचे ॥१७॥

**अर्थ:** असे सिद्ध मुनी म्हणतात. हे ऐकून नामकरणी विनवणी करतो – आम्ही सदा त्या श्रीगुरुयतीच्या ध्यानात असतो.

**१८.**

ऐशी कीर्ति ब्रीद ख्याति । सांगतसे सिद्ध यती ।

वंशोवंशी करितो भक्ति । कष्ट आम्हा केवी पाहे ॥१८॥

**अर्थ:** अशी ही कीर्ती, ब्रीद व ख्याती सिद्ध यती सांगत आहे. वंशपरंपरेने भक्ती करत असताना आम्हाला कष्ट कसे येऊ शकतात?

**१९.**

तू तारक आम्हांसी । म्हणोनि माते भेटलासी ।

संहार करोनि संशयासी । निरोपावे स्वामिया ॥१९॥

**अर्थ:** तू आमचा तारक आहेस म्हणून माते, तू भेटलास. माझ्या संशयाचा संहार करून आज्ञा दे, स्वामिया.

**२०.**

सिद्ध म्हणे तये वेळी । ऐक शिष्या स्तोममीळी ।

गुरुकृपा सूक्ष्मस्थूली । भक्तवत्सल परियेसा ॥२०॥

**अर्थ:** तेव्हा सिद्ध म्हणतो – हे शिष्या, एकाग्र होऊन ऐक. गुरुकृपा सूक्ष्म व स्थूल दोन्ही स्वरूपात भक्तवत्सल असते.

### ओवी २१ ते ३०

**२१.**

गुरुकृपा होय ज्यासी । दैन्य दिसे कैचे त्यासी ।

समस्त देव त्याचे वंशी । कळिकाळासी जिंके नर ॥२१॥

**अर्थ:** ज्याच्यावर गुरुकृपा होते, त्याला दैन्य कुठे राहिले? सर्व देव त्याच्या वंशात असतात. असा नर कळिकाळाला जिंकतो.

**२२.**

ऐसी वस्तु पूजूनी । दैन्यवृत्ति सांगसी झणी ।

नसेल तुज निश्चय मनी । म्हणोनि कष्ट भोगितोसी ॥२२॥

**अर्थ:** अशा वस्तू (गुरुकृपेची) पूजा न करता तू दैन्यवृत्ती सांगतो आहेस. तुझ्या मनात निश्चय नाही म्हणून तू कष्ट भोगतो आहेस.

**२३.**

त्रिमूर्ति श्रीगुरु । म्हणोनि जाणिजे निर्धारी ।

देऊ शकेल अखिल वरी । एका भावे भजावे ॥२३॥

**अर्थ:** श्रीगुरुला त्रिमूर्ती म्हणून निश्चयाने जाणावे. तो सर्व वर देऊ शकतो. एका भावाने त्याचे भजन करावे.

**२४.**

एखादे समयी श्रीहरी । अथवा कोपे त्रिपुरारी ।

रक्षील श्रीगुरु निर्धारी । आपुले भक्तजनांसी ॥२४॥

**अर्थ:** विष्णु किंवा शिव जरी कोपले तरी श्रीगुरु आपल्या भक्तांचे रक्षण करतील.

**२५.**

आपण कोपे एखाद्यासी । रक्षू न शके व्योमकेशी ।

अथवा विष्णु परियेसी । रक्षू न शके अवधारी ॥२५॥

**अर्थ:** जर गुरु स्वतः कोपले तर शिव अथवा विष्णुही त्याचे रक्षण करू शकत नाहीत.

**२६.**

ऐसे ऐकोनि नामकरणी । लागे सिद्धाचिया चरणी ।

विनवीतसे कर जोडुनी । भक्तिभावे करोनिया ॥२६॥

**अर्थ:** असे ऐकून नामकरणी सिद्धाच्या चरणी लागतो. भक्तिभावाने हात जोडून विनवणी करतो.

**२७.**

स्वामी ऐसा निरोप देती । संदेह होता माझे चित्ती ।

गुरु केवी झाले त्रिमूर्ती । ब्रह्मा विष्णु महेश्वर ॥२७॥

**अर्थ:** स्वामी असा निरोप देतात. पण माझ्या चित्तात संदेह होतो. ब्रह्मा, विष्णू, महेश ही त्रिमूर्ती गुरु कशी झाली?

**२८.**

आणीक तुम्ही निरोपिलेती । विष्णु रुद्र जरी कोपती ।

राखो शके गुरु निश्चिती । गुरु कोपलिया न रक्षी कोणी ॥२८॥

**अर्थ:** आणि तुम्ही हेही सांगितले की विष्णु व रुद्र जरी कोपले तर गुरु रक्षण करतो; पण जर गुरुच कोपले तर कोणीही रक्षण करू शकत नाही.

**२९.**

हा बोल असे कवणाचा । कवण शास्त्रपुराणींचा ।

संदेह फेडी गा मनाचा । जेणे मन दृढ होय ॥२९॥

**अर्थ:** हा बोल कोणाचा आहे? कोणत्या शास्त्र-पुराणांत आहे? माझ्या मनाचा संदेह फेडा, जेणेकरून मन दृढ होईल.

**३०.**

येणेपरी नामकरणी । सिद्धांसी पुसे वंदोनि ।

कृपानिधि संतोषोनि । सांगतसे परियेसा ॥३०॥

**अर्थ:** अशा प्रकारे नामकरणी वंदन करून सिद्धांना विचारतो. कृपानिधान संतोषून त्याला सांगतो.

### ओवी ३१ ते ४०

**३१.**

सिद्ध म्हणे शिष्यासी ।

तुवा पुसिले आम्हांसी वेदवाक्य साक्षीसी । सांगेन ऐका एकचित्ते ॥३१॥

**अर्थ:** सिद्ध म्हणतो – तू मला विचारले आहे. वेदवाक्यांना साक्षी ठेवून मी सांगतो, एकचित्ताने ऐक.

**३२.**

वेद चारी उत्पन्न । झाले ब्रह्मयाचे मुखेकरून ।

त्यापासाव पुराण । अष्टादश विख्यात ॥३२॥

**अर्थ:** चार वेद ब्रह्मदेवाच्या मुखातून उत्पन्न झाले. त्यापासून अठरा पुराणे विख्यात झाली.

**३३.**

तया अष्टादशांत । ब्रह्मवाक्य असे ख्यात ।

पुराण ब्रह्मवैवर्त । प्रख्यात असे त्रिभुवनी ॥३३॥

**अर्थ:** त्या अठरा पुराणांत ब्रह्मवाक्य प्रसिद्ध आहे. ब्रह्मवैवर्त पुराण त्रिभुवनी प्रख्यात आहे.

**३४.**

नारायण विष्णुमूर्ती । व्यास झाला द्वापारांती ।

प्रकाश केला या क्षिती । ब्रह्मवाक्य विस्तारे ॥३४॥

**अर्थ:** नारायण विष्णुमूर्तीने द्वापराच्या शेवटी व्यासरूप धारण केले व पृथ्वीवर ब्रह्मवाक्याचा विस्तार केला.

**३५.**

तया व्यासापासुनी । ऐकिले समस्त ऋषिजनी ।

तेचि कथा विस्तारोनि । सांगेन ऐका एकचित्ते ॥३५॥

**अर्थ:** त्या व्यासांपासून सर्व ऋषींनी ऐकिले. तीच कथा विस्तारून मी सांगेन, एकचित्ताने ऐका.

**३६.**

(प्रतिमेत ३६ क्रमांकाची ओवी दिसत नाही. पुढील ओवी थेट ३७ वर सुरू होते.)

**३७.**

चतुर्भूष्य ब्रह्मयासी । कलियुग पुसे हर्षी ।

गुरुमहिमा विनवीतसे करद्वय जोडोनि । भावभक्ति करोनिया ॥३७॥

**अर्थ:** चार मुख असलेल्या ब्रह्मदेवाला कलियुग आनंदाने प्रश्न विचारतो, हात जोडून गुरुमहिमा विनवतो, भावभक्तीने.

**३८.**

म्हणे सिद्धा योगीश्वरा । अज्ञानतिमिरभास्करा ।

तू तारक भवसागरा । भेटलासी कृपासिंधु ॥३८॥

**अर्थ:** अज्ञानरूपी अंधाराचा सूर्य अशा सिद्ध योगीश्वराला तो म्हणतो – तू भवसागराचा तारक आहेस. कृपासिंधू तू भेटलास.

**३९.**

ब्रह्मदेवे कलियुगासी । सांगितले केवी कार्यासी ।

आद्यंत विस्तारेसी । निरोधिजे स्वामिया ॥३९॥

**अर्थ:** ब्रह्मदेवाने कलियुगाला काय सांगितले? ते आद्यंत विस्ताराने सांगा, स्वामिया.

**४०.**

ऐक शिष्या एकचित्ता । जधी प्रळय झाला होता ।

आदिमूर्ति निश्चिता । होते वटपत्रशयनी ॥४०॥

**अर्थ:** हे शिष्या, एकचित्ताने ऐक. ज्या वेळी प्रळय झाला होता, त्या वेळी आदिमूर्ती वटपत्रशयन करून होते.

### ओवी ४१ ते ५०

**४१.**

अव्यक्तमूर्ति नारायण । होते वटपत्री शयन ।

बुद्धि संभवे चेतन । आणिक सृष्टि रचावया ॥४१॥

**अर्थ:** नारायण अव्यक्तरूपी होऊन वटपत्रावर शयन करून होते. सृष्टी रचण्यासाठी त्यांना चेतना व बुद्धीचा संभव झाला.

**४२.**

प्रपंच म्हणजे सृष्टिरचना । करणे म्हणोनि आले मना ।

जागृत होय या कारणा । आदिपुरुष तये वेळी ॥४२॥

**अर्थ:** प्रपंच म्हणजे सृष्टीची रचना. ती करावी म्हणून त्यांच्या मनात आले. त्या कारणासाठी आदिपुरुष जागृत झाले.

**४३.**

जागृत होवोनि नारायण । बुद्धि संभवे चेतन ।

कमळ उपजवी नाभीहून । त्रैलोक्याचे रचनाधर ॥४३॥

**अर्थ:** नारायण जागृत झाल्यावर चेतनेचा संभव झाला. नाभीतून कमळ उत्पन्न केले, जे त्रैलोक्य रचनेचे आधारभूत आहे.

**४४.**

तया कमळामधून । उदय झाला ब्रह्मा आपण ।

चारी दिशा पाहोनि । चतुर्मुख झाला देखा ॥४४॥

**अर्थ:** त्या कमळातून ब्रह्मदेव आपणच उदय झाले. चारी दिशा पाहून ते चतुर्मुख झाले.

**४५.**

म्हणे ब्रह्मा तये वेळी । समस्ताहुनी आपण बळी ।

मजहून आणिक बळी । कवण नाही म्हणतसे ॥४५॥

**अर्थ:** तेव्हा ब्रह्मदेव म्हणाले – मी सर्वांपेक्षा बलवान आहे. माझ्यापेक्षा दुसरा कोणीही बलवान नाही.

**४६.**

हासोनिया नारायणु । बोले वाचे शब्दवचनु ।

आपण असे महाविष्णु । भजा म्हणे तया वेळी ॥४६॥

**अर्थ:** नारायण हसून म्हणाले – मीच महाविष्णू आहे. माझे भजन कर, असे त्या वेळी म्हणाले.

**४७.**

देखोनिया श्रीविष्णुसी । नमस्कारी ब्रह्मा हर्षी ।

स्तुति केली बहुवसी । अनेक काळ परियेसा ॥४७॥

**अर्थ:** श्रीविष्णूला पाहून ब्रह्मदेवाने आनंदाने नमस्कार केला. अनेक काळ त्यांनी स्तुती केली.

**४८.**

संतोषोनि नारायण । निरोप दिधला अतिगहन ।

सृष्टि रची गा म्हणून । आज्ञा दिधली तये वेळी ॥४८॥

**अर्थ:** नारायण संतोषून म्हणाले – सृष्टीची रचना कर. अशी आज्ञा त्यावेळी दिली.

**४९.**

ब्रह्मा म्हणे विष्णुसी । नेणे सृष्टि रचावयासी ।

देखिली नाही कैसी । केवी रचू म्हणतसे ॥४९॥

**अर्थ:** ब्रह्मदेव विष्णूला म्हणाले – मला सृष्टी रचता येत नाही. ती कशी आहे हे पाहिलेले नाही. कशी रचू?

**५०.**

ऐकोनि ब्रह्मायाचे वचन । निरोपि त्यासी महाविष्णु आपण ।

वेद असती हे घे म्हणोन । देता झाला तये वेळी ॥५०॥

**अर्थ:** ब्रह्मदेवाचे वचन ऐकून महाविष्णू त्याला म्हणाले – वेद आहेत, हे घे. असे म्हणून त्यांनी वेद दिले.

### ओवी ५१ ते ६०

**५१.**

सृष्टि रचावयाचा विचार । असे वेदांत सविस्तार ।

तेणेचि परी रचुनी स्थिर । प्रकाश करी म्हणितले ॥५१॥

**अर्थ:** सृष्टीरचनेचा विचार वेदांत सविस्तर आहे. त्या पद्धतीने रचून स्थिर प्रकाश कर, असे सांगितले.

**५२.**

अनादि वेद असती जाण । असे सृष्टीचे लक्षण ।

जैसा आरसा असे खूप । सृष्टि रचावी तयापरी ॥५२॥

**अर्थ:** वेद अनादी असून त्यात सृष्टीचे लक्षण आहे. जसा आरसा सर्व काही दाखवतो, तशीच सृष्टी रचावी.

**५३.**

या वेदमार्गे सृष्टीसी । रची गा ब्रह्मया अहर्निशी ।

म्हणोनि सांगे हृषीकेशी । ब्रह्मा रची सृष्टिते ॥५३॥

**अर्थ:** या वेदमार्गाने सृष्टी रच, हे ब्रह्मया, अहोरात्र. असे हृषीकेश (विष्णू) सांगतात. ब्रह्मदेव सृष्टी रचतो.

**५४.**

सृजी प्रजा अनुक्रमे । विविध स्थावरजंगमे ।

स्वेदज अंडज नामे । जारज उद्भिज्जे उपजविले ॥५४॥

**अर्थ:** त्याने क्रमाने प्रजा निर्माण केली. विविध स्थावर (उद्भिज्ज), जंगम, स्वेदज, अंडज, जारज यांची निर्मिती केली.

**५५.**

श्रीविष्णुचे निरोपाने । त्रिजग रचिले ब्रह्मयाने ।

ज्यापरी सृष्टिक्रमणे । व्यासे ऐसी कथियेली ॥५५॥

**अर्थ:** श्रीविष्णूच्या आज्ञेने ब्रह्मदेवाने तीन जगांची रचना केली. सृष्टीक्रम जसा आहे तसाच व्यासांनी कथन केला आहे.

**५६.**

सिद्ध म्हणे शिष्यासी । नारायण वेदव्यास ऋषी ।

विस्तार केला पुराणांसी । अष्टादश विख्यात ॥५६॥

**अर्थ:** सिद्ध शिष्याला म्हणतो – नारायण वेदव्यास ऋषी म्हणून प्रसिद्ध आहेत. त्यांनी अठरा पुराणांचा विस्तार केला.

**५७.**

तया अष्टादशांत । पुराण ब्रह्मवैवर्त ।

ऋषेश्वरासी सांगे सूत । तेचि परी सांगतसे ॥५७॥

**अर्थ:** त्या अठरा पुराणांमध्ये ब्रह्मवैवर्त पुराण आहे. ते सूताने ऋषेश्वरांना सांगितले. त्या प्रकारे सांगतो.

**५८.**

सनकादिकांते उपजवोनि । ब्रह्मनिष्ठ निर्गुणी ।

मरीचादि ब्रह्म सगुणी । उपजवी ब्रह्मा तये वेळी ॥५८॥

**अर्थ:** सनकादिकांना उत्पन्न करून (जे निर्गुण ब्रह्मनिष्ठ आहेत) आणि मरीची आदींना (जे सगुण ब्रह्म आहेत) त्यावेळी ब्रह्मदेवाने उत्पन्न केले.

**५९.**

तेथोनि देवदैत्यांसी । उपजवी ब्रह्मा परियेसी ।

सांगतो कथा विस्तारेसी । ऐक आता शिष्योत्तमा ॥५९॥

**अर्थ:** त्यानंतर ब्रह्मदेवाने देव व दैत्य उत्पन्न केले. ही कथा विस्ताराने सांगतो. हे शिष्योत्तमा, आता ऐक.

**६०.**

कृत त्रैता द्वापार युग । उपजवी मग कलियुग ।

एकैकाते निरोपी मग । भूमीवरी प्रवर्तावया ॥६०॥

**अर्थ:** कृत, त्रेता, द्वापार युगे व त्यानंतर कलियुग उत्पन्न केली. त्यानंतर प्रत्येकाला पृथ्वीवर प्रवर्तन करण्यासाठी आज्ञा दिली.

### ओवी ६१ ते ७०

**६१.**

बोलावूनि कृतयुगासी । निरोपी ब्रह्मा परियेसी ।

तुवा जावोनि भूमीसी । प्रकाश करी आपणाते ॥६१॥

**अर्थ:** ब्रह्मदेवाने कृतयुगाला बोलावून सांगितले – तू पृथ्वीवर जाऊन आपले प्रकाशन कर.

**६२.**

ऐकोनि ब्रह्मयाचे वचन । कृतयुग आले संतोषोन ।

सांगेन त्याचे लक्षण । ऐका श्रोते एकचित्ते ॥६२॥

**अर्थ:** ब्रह्मदेवाचे वचन ऐकून कृतयुग संतोषाने आले. त्याचे लक्षण सांगतो, एकचित्ताने ऐका.

**६३.**

असत्य नेणे कधी वाचे । वैराग्यपूर्ण ज्ञानी साचे ।

यज्ञोपवीत आरंभण त्याचे । रुद्राक्षमाळा करी कंकणे ॥६३॥

**अर्थ:** असत्य बोलणे कधीच ठाऊक नाही. वैराग्यपूर्ण ज्ञानी आहे. त्याचे यज्ञोपवीत आरंभापासून आहे. तो रुद्राक्षमाळा व कंकणे करतो.

**६४.**

येणे रूपे युग कृत । ब्रह्मयासी असे विनवित ।

माते तुम्ही निरोप देत । केवी जाऊ भूमीवरी ॥६४॥

**अर्थ:** अशा रूपाने कृतयुग ब्रह्मदेवाला विनविते – माते, तुम्ही निरोप देता. मी पृथ्वीवर कसे जाऊ?

**६५.**

भूमीवरी मनुष्य लोक । असत्य निंदा अपवादक ।

माते न साहवे ते ऐक । कवणे परी वर्तावे ॥६५॥

**अर्थ:** पृथ्वीवरील मनुष्य लोक असत्य, निंदा करणारे आहेत. माते, ते ऐकणे सहन होत नाही. कसे वागावे?

**६६.**

ऐकोनि सत्ययुगाचे वचन । निरोपीतो ब्रह्मा आपण ।

तुवा वर्तावे सत्त्वयुग । क्वचित काळ येणेपरी ॥६६॥

**अर्थ:** सत्ययुगाचे वचन ऐकून ब्रह्मदेव म्हणतात – तू सत्त्वयुगाने वाग, कधी कधी अशा प्रकारे.

**६७.**

न करी जड तूते जाण । आणिक युग पाठवीन ।

तुवा रहावे सावध होऊन । म्हणूनि पाठवी भूमीवरी ॥६७॥

**अर्थ:** तू जड (कठोर) होऊ नकोस. इतर युगे मी पाठवीन. तू सावध राहून वाग. असे म्हणून त्याला पृथ्वीवर पाठवले.

**६८.**

वर्तता येणेपरी ऐका । झाली अवधि सत्याधिका ।

बोलावूनि त्रेतायुगा देखा । निरोपी ब्रह्मा परियेसा ॥६८॥

**अर्थ:** याप्रकारे असताना सत्ययुगाची अवधी संपली. मग ब्रह्मदेवाने त्रेतायुगाला बोलावून आज्ञा दिली.

**६९.**

त्रेतायुगाचे लक्षण । ऐक शिष्या सांगेन ।

असे त्याची स्थूल तन । हाती असे यज्ञसामग्री ॥६९॥

**अर्थ:** त्रेतायुगाचे लक्षण सांगतो. त्याचे शरीर स्थूल आहे. हातात यज्ञसामग्री असते.

**७०.**

त्रेतायुगाचे कारण । यज्ञ करिती सकळ जन ।

धर्मशास्त्रप्रवर्तन । कर्ममार्ग ब्राह्मणांसी ॥७०॥

**अर्थ:** त्रेतायुगाचे कारण – सर्व लोक यज्ञ करतात. धर्मशास्त्राचे प्रवर्तन असते. ब्राह्मणांसाठी कर्ममार्ग असतो.

### ओवी ७१ ते ८०

**७१.**

हाती असे कुश समिधा ऐसे । धर्मप्रवर्तक सदा वसे ।

ऐसे युग गेले हर्षे । निरोप घेऊनि भूमीवरी ॥७१॥

**अर्थ:** हातात कुश व समिधा असते. ते सदा धर्मप्रवर्तक असते. असे हे युग आनंदाने गेले, निरोप घेऊन पृथ्वीवर.

**७२.**

बोलावूनि ब्रह्मा हर्षी । निरोप देत द्वापारासी ।

सांगेन त्याचे रूपासी । ऐका श्रोते एकचित्ते ॥७२॥

**अर्थ:** ब्रह्मदेवाने द्वापाराला बोलावून आज्ञा दिली. त्याचे रूप सांगतो, एकचित्ताने ऐका.

**७३.**

खड्गे खट्वांग धरोनि हाती । धनुष्य बाण एके हाती ।

लक्षण उग्र असे शांती । निष्ठुर दया दोनो असे ॥७३॥

**अर्थ:** हातात खड्ग व खट्वांग, एका हाती धनुष्यबाण धारण केले आहे. लक्षण उग्र परंतु शांत आहे. निष्ठुरता व दया दोन्ही आहेत.

**७४.**

पुण्य पाप समान देखा । स्वरूपे द्वापार असे निका ।

निरोप घेऊनि कौतुका । आला आपण भूमीवरी ॥७४॥

**अर्थ:** पुण्य व पाप समान आहे. द्वापाराचे स्वरूप असेच आहे. कुतूहलाने निरोप घेऊन तो पृथ्वीवर आला.

**७५.**

त्याचे दिवस पुरल्यावरी । कलियुगाते पाचारी ।

जावे त्वरित भूमीवरी । म्हणोनि सांगे ब्रह्मा देखा ॥७५॥

**अर्थ:** त्याचे दिवस संपल्यावर कलियुगाला बोलाविले. त्वरित पृथ्वीवर जा, असे ब्रह्मदेव सांगतात.

**७६.**

ऐसे कलियुग देखा । सांगेन लक्षणे ऐका ।

ब्रह्मायाचे सन्मुखा । केवी गेले परियेसा ॥७६॥

**अर्थ:** असे कलियुग आहे. त्याची लक्षणे सांगतो, ऐका. ब्रह्मदेवासमोर ते कसे आले?

**७७.**

विचारहीन अंतःकरण । पिशाचासारखे वदन ।

तोंड खालते करूनि । ठायी ठायी पडतसे ॥७७॥

**अर्थ:** अंतःकरण विचारहीन आहे. चेहरा पिशाचासारखा आहे. तोंड खाली करून ठिकठिकाणी पडतो.

**७८.**

वृद्ध आपण विरागहीन । कलह द्वेष संगे घेऊन ।

वाम हाती धरोनि शिश्न । येत ब्रह्मायासन्मुख ॥७८॥

**अर्थ:** तो वृद्ध असून विरागहीन आहे. कलह व द्वेष घेऊन आला आहे. डाव्या हाती शिश्न धरून ब्रह्मदेवासमोर येतो.

**७९.**

जिह्वा धरोनि उजवे हाती । नाचे केली अति प्रीती ।

दोषोत्तरे करी स्तुति । पुण्यपापसंमिश्र ॥७९॥

**अर्थ:** जीभ उजव्या हातात धरून तो नाचतो. फार आवडीने नाचतो. दोषयुक्त स्तुती करतो. पुण्य-पाप यांचे मिश्रण आहे.

**८०.**

हासे रडे वाकुल्या दावी । वाकुडे तोंड मुखी शिवी ।

ब्रह्मायापुढे उभा राही । काय निरोप म्हणोनिया ॥८०॥

**अर्थ:** हसतो, रडतो, विकृत तोंडे दाखवतो, शिवी देतो. ब्रह्मदेवापुढे उभा राहून काय निरोप ते विचारतो.

### ओवी ८१ ते ९०

**८१.**

देखोनि तयाचे लक्षण । ब्रह्मा हासे अतिगहन ।

पुसतसे अतिविनये । लिंग जिह्वा का धरिली ॥८१॥

**अर्थ:** त्याचे लक्षण पाहून ब्रह्मदेव अतिगंभीरपणे हसतो. फार विनयाने विचारतो – तू लिंग व जीभ का धरली आहेस?

**८२.**

कलियुग म्हणे ब्रह्मायासी । जिंकीन समस्त लोकांसी ।

लिंग जिह्वा रक्षणारांसी । हारी असे आपणाते ॥८२॥

**अर्थ:** कलियुग म्हणते – मी सर्व लोकांना जिंकीन. जे लिंग व जीभेचे रक्षण करतात (संयमी आहेत) ते मला हरवतात. बाकीचे माझ्या ताब्यात असतात.

**८३.**

याकारणे लिंग जिह्वा । धरोनि नाचे ब्रह्मदेवा ।

जेथे मी जाईन स्वभावा । आपण न भिये कवणाते ॥८३॥

**अर्थ:** या कारणाने मी लिंग व जीभ धरून नाचतो. जेथे मी जाईन, मला कोणाचीही भीती वाटत नाही.

**८४.**

ऐकोनि कलीचे वचन । निरोप देत ब्रह्मा आपण ।

भूमीवरी जाऊन । प्रकाश करी आपुले गुणे ॥८४॥

**अर्थ:** कलियुगाचे वचन ऐकून ब्रह्मदेव स्वतः निरोप देतो – तू पृथ्वीवर जाऊन आपले गुण प्रकाशित कर.

**८५.**

कलि म्हणे ब्रह्मायासी । मज पाठविता भूमीसी ।

आपुले गुण तुम्हांसी । सांगेन ऐका स्वामिया ॥८५॥

**अर्थ:** कलियुग ब्रह्मदेवाला म्हणते – तू मला पृथ्वीवर पाठवत आहेस. माझे गुण तुम्हाला सांगतो, ऐका.

**८६.**

उच्छेद करीन धर्मासी । आपण असे निरंकुशी ।

निरानंद परियेसी । निंदा कलह माझेनी ॥८६॥

**अर्थ:** मी धर्माचा उच्छेद करीन. मी स्वतः निरंकुश आहे. निरानंद, निंदा, कलह हे माझ्यामुळेच.

**८७.**

परद्रव्यहारक परस्त्रीरत । हे दोघे माझे भ्रात ।

प्रपंच मत्सर दंभक । प्राणसखे माझे असती ॥८७॥

**अर्थ:** परद्रव्य हरण करणारा व परस्त्रीवर जाणारा – हे दोघे माझे बंधू आहेत. प्रपंच, मत्सर, दांभिकता हे माझे प्राणसखे आहेत.

**८८.**

बकासारिखे संन्यासी । तेचि माझे प्राण परियेसी ।

छळण करोनि उदरासी । मिळविती पोषणार्थ ॥८८॥

**अर्थ:** बगळ्यासारखे (लबाड) संन्यासी तेच माझे प्राण आहेत. छळ करून पोटासाठी (अन्न) मिळवतात.

**८९.**

तेचि माझे सखे जाण । आणिक असतील पुण्यजन ।

तेचि माझे वैरी जाण । म्हणोनि विनवी ब्रह्मयासी ॥८९॥

**अर्थ:** तेच माझे सखे आहेत. आणि जे पुण्यजन (सज्जन) आहेत, तेच माझे वैरी आहेत. म्हणून हे ब्रह्मदेवास विनवितो.

**९०.**

ब्रह्मा म्हणे कलियुगासी । सांगे तुज उपदेशी ।

कलियुगी आयुष्य नरासी । स्वल्प असे एक शत ॥९०॥

**अर्थ:** ब्रह्मदेव कलियुगाला उपदेश करीत म्हणतो – कलियुगात नराचे आयुष्य स्वल्प, शंभर वर्षे असते.

### ओवी ९१ ते ९३

**९१.**

पूर्व युगांतरी देखा । आयुष्य बहु मनुष्यलोका ।

तप अनुष्ठान ऐका । करिती अनेक दिवसवरी ॥९१॥

**अर्थ:** पूर्वीच्या युगात मनुष्यांचे आयुष्य बरेच मोठे होते. ते अनेक दिवस तप-अनुष्ठाने करीत होते.

**९२.**

मग होय तयांसी गती । आयुष्य असे अखंडिती ।

याकारणे क्षिती कष्टती । बहु दिवसपर्यंत ॥९२॥

**अर्थ:** मग त्यांना गती मिळे. आयुष्य अखंड होते. या कारणाने ते बरेच दिवस कष्ट करीत होते.

**९३.**

तैसे नव्हेचि कलियुग जाण । स्वल्प आयुष्य मनुष्यपण ।

करिती तप अनुष्ठान । शीघ्र पावती परमार्थ ॥९३॥

**अर्थ:** कलियुगात तसे नाही. आयुष्य स्वल्प असते. ते तप-अनुष्ठाने लवकर पूर्ण करतात व लवकर परमार्थाला पावतात.

### ओवी ९४ ते १००

**९४.**

जे जन असती ब्रह्मज्ञानी । पुण्य करितील जाणोनि ।

त्यास तुवा साह्य होऊनि । वर्तत असे म्हणे ब्रह्मा ॥९४॥

**अर्थ:** जे ब्रह्मज्ञानी असतील, जे जाणूनबुजून पुण्य करतील, त्यास तू साह्य होऊन वाग. असे ब्रह्मदेव सांगतात.

**९५.**

ऐकोनि ब्रह्मयाचे वचन । कली म्हणतसे नमोन ।

स्वामीनी निरोपिले जे जन । तेचि माझे वैरी असती ॥९५॥

**अर्थ:** ब्रह्मदेवाचे वचन ऐकून कलियुग नमस्कार करीत म्हणते – स्वामींनी ज्यांना निरोप दिला (वर सांगितले) तेच माझे वैरी आहेत.

**९६.**

ऐसे वैरी जेथे असती । केवी जाऊ तया क्षिती ।

ऐकता होय मज भीति । केवी पाहू तयासी ॥९६॥

**अर्थ:** असे वैरी जेथे असतील तेथे मी कसे जाऊ? त्यांचे नाव ऐकून मला भीती वाटते. त्यांना कसे पाहू?

**९७.**

पंचशत भूमंडळात । भरतखंडी पुण्य बहुत ।

मज मारितील देखत । कैसा जाऊ म्हणतसे ॥९७॥

**अर्थ:** पाचशे भूमंडळांत भरतखंड (भारत) हा फार पुण्य असणारा आहे. तेथील सज्जन मला डोळ्यादेखत मारतील. मी कसे जाऊ?

**९८.**

ऐकोनि कलीचे वचन । ब्रह्मा निरोपी हासोन ।

काळात्म्याते मिळोन । तुवा जावे भूमीसी ॥९८॥

**अर्थ:** कलियुगाचे वचन ऐकून ब्रह्मदेव हसून म्हणतो – काळात्म्याला (काळाच्या स्वरूपाला) सोबत घेऊन तू पृथ्वीवर जा.

**९९.**

काळात्म्याचे ऐसे गुण । धर्मवासना करील छेदन ।

पुण्यात्म्याचे अंत:करण । उपजेल बुद्धि पापाविषयी ॥९९॥

**अर्थ:** काळात्म्याचे अस गुण आहे – तो धर्मवासनेचे छेदन करील. पुण्यात्म्यांच्या अंतःकरणातही पापाकडे बुद्धी उपजवील.

**१००.**

कली म्हणे ब्रह्मयासी । वैरी माझे परियेसी ।

वसतात भूमंडळासी । सांगेन स्वामी ऐकावे ॥१००॥

**अर्थ:** कलियुग ब्रह्मदेवाला म्हणते – जे माझे वैरी आहेत ते या भूमंडळावर कोणते व कोठे आहेत? ते सांगेन.

### ओवी १०१ ते ११०

**१०१.**

उपद्रविती माते बहुत । कृपा न ये मज देखत ।

जे जन शिवहरी ध्यात । धर्मरत मनुष्य देखा ॥१०१॥

**अर्थ:** जे लोक शिव-हरि यांचे ध्यान करतात, धर्मात रत मनुष्य असतात, ते मला फार त्रास देतात. त्यांना पाहून मला कृपा येत नाही.

**१०२.**

आणिक असती माझे वैरी । वास करिती गंगातीरी ।

आणिक वाराणसीपुरी । जाऊनि धर्म करिती देखा ॥१०२॥

**अर्थ:** गंगेच्या तीरी जे वास करतात, काशीला जाऊन धर्म करतात, तेही माझे वैरी आहेत.

**१०३.**

तीर्थ हिंडती जे चरणे । आणिक ऐकती पुराणे ।

जे जन करिती सदा दाने । तेचि माझे वैरी जाण ॥१०३॥

**अर्थ:** तीर्थे हिंडणारे, पुराणे ऐकणारे, सदा दान करणारे जन, तेच माझे वैरी आहेत.

**१०४.**

ज्यांचे मनी वसे शांति । तेचि माझे वैरी ख्याती ।

अदांभिकपणे पुष्प करिती । त्यांसी देखता भीतसे ॥१०४॥

**अर्थ:** ज्यांच्या मनात शांती वास करते, ते प्रसिद्ध वैरी आहेत. अदांभिकपणे जे पूजन करतात, त्यांना पाहून मला भीती वाटते.

**१०५.**

नासाग्री दृष्टि ठेवुनी । जप करिती अनुष्ठानी ।

त्यासि देखताचि नयनी । प्राण माझा जातसे ॥१०५॥

**अर्थ:** नासाग्र दृष्टी ठेवून जे लोक जप-अनुष्ठान करतात, त्यांना पाहताच माझे प्राण जातात.

**१०६.**

स्त्रियांपुत्रांवरी प्रीती । मायबापा अव्हेरिती ।

त्यावरी माझी बहु प्रीती । परम इष्ट माझे जाण ॥१०६॥

**अर्थ:** जे लोक स्त्री-पुत्रांवर प्रीती करतात, पण मायबापांचा अव्हेर करतात, त्यांच्यावर माझी फार प्रीती आहे. ते माझे परम इष्ट आहेत.

**१०७.**

वेदशास्त्रांते निर्दिती । हरिहरांते भेद पाहती ।

अथवा शिव विष्णू दूषिती । ते परम आप्त माझे जाण ॥१०७॥

**अर्थ:** वेदशास्त्रांना निंदा करणारे, हरि-हरात भेद पाहणारे किंवा शिव-विष्णूंना दूषित करणारे, ते माझे परम आप्त आहेत.

**१०८.**

जितेंद्रिय जे असती नर । सदा भजती हरिहर ।

रागद्वेषविवर्जित धीर । देखोनि मज भय ॥१०८॥

**अर्थ:** जे इंद्रिये जिंकलेले असतात, सदा शिव-विष्णूंचे भजन करतात, जे राग-द्वेषरहित व धीर असतात, त्यांना पाहून मला भीती वाटते.

**१०९.**

ब्रह्मा म्हणे कलियुगासी । तुझा प्रकाश बहुवसी ।

तुवा जाताचि भूमीसी । तुझे इच्छे रहाटतील ॥१०९॥

**अर्थ:** ब्रह्मदेव कलियुगाला म्हणतात – तुझे प्रकाशन (चालणे) बरेच असेल. तू पृथ्वीवर जाऊन जशी इच्छा होईल तशी वाग.

**११०.**

एखादा विरळागत । होईल नर पुण्यवंत ।

त्याते तुवा साह्य होत । वर्तावे म्हणे ब्रह्मा ॥११०॥

**अर्थ:** क्वचित एखादा पुण्यवान मनुष्य होईल. त्याला तू साह्य होऊन (त्याची सोबत करून) वागावे, असे ब्रह्मदेव म्हणतात.

### ओवी १११ ते १२०

**१११.**

ऐकोनि ब्रह्मयाचे वचन । कलियुग करीतसे नमन ।

करसंपुट जोडोन । विनवितसे परियेसा ॥१११॥

**अर्थ:** ब्रह्मदेवाचे वचन ऐकून कलियुग हात जोडून नमस्कार करते व विनवणी करते.

**११२.**

माझ्या दुष्ट स्वभावासी । केवी साह्य व्हावे धर्मासी ।

सांगा स्वामी उपायासी । कवणे परी रहाटावे ॥११२॥

**अर्थ:** माझ्या दुष्ट स्वभावाला धर्माचे साह्य कसे होऊ शकेल? मला उपाय सांगा. मी कसे वागावे?

**११३.**

कलीचे वचन ऐकोनि । ब्रह्मा हसे अतिगहनी ।

सांगतसे विस्तारोनि । उपाय कलीसी रहाटावया ॥११३॥

**अर्थ:** कलियुगाचे वचन ऐकून ब्रह्मदेव अतिगंभीरपणे हसतो व तिला कसे वागावे ह्याचा उपाय विस्ताराने सांगतो.

**११४.**

काळ वेळ असती दोनी । तुज साह्य होऊनी ।

येत असती निर्गुणी । तेचि दाविती तुज मार्ग ॥११४॥

**अर्थ:** काळ व वेळ (समय) हे दोन तुला साह्य होतील. ते निर्गुणी येतात. तेच तुला मार्ग दाखवतील.

**११५.**

निर्मळ असती जे जन । तेचि तुझे वैरी जाण ।

मळमूत्रे जयासी वेष्टन । ते तुझे इष्ट परियेसी ॥११५॥

**अर्थ:** जे लोक निर्मळ असतात, तेच तुझे वैरी आहेत. ज्यांना मळमूत्राने आवेष्टन आहे (अशुद्ध आहेत), ते तुझे इष्ट आहेत.

**११६.**

याचि कारणे पापपुण्यासी । विरोध असे परियेसी ।

जे अधिक पुण्यराशी । तेचि जिंकिती तुज ॥११६॥

**अर्थ:** याच कारणाने पाप व पुण्य यांना विरोध आहे. ज्यांच्याजवळ पुण्याची रास जास्त आहे, तेच तुला जिंकतात.

**११७.**

या कारणे विरळागत । होतील नर पुण्यवंत ।

तेचि जिंकिती निश्चित । बहुतेक तुज वश्य होती ॥११७॥

**अर्थ:** या कारणाने क्वचित पुण्यवंत पुरुष होतात. तेच तुला निश्चयाने जिंकतात. बहुतेक मात्र तुझ्या वश होतात.

**११८.**

एखादा विवेकी जाण । राहे तुझे उपद्रव साहोन ।

जे न साहती तुझे दारुण । तेचि होती वश्य तुज ॥११८॥

**अर्थ:** एखादा विवेकी तुझे उपद्रव सहन करून राहतो. पण जे तुझे दारुण कृत्य सहन करत नाहीत, तेच (तुझ्याशी झगडतात) तुझ्या वश्य होतात.

**११९.**

या कारणे कलियुगाभीतरी । जन्म होतील येणेपरी ।

जे जन तुझेचि परी । न होय त्या ईश्वरप्राप्ती ॥११९॥

**अर्थ:** या कारणाने कलियुगात लोकांचे जन्म अशा प्रकारे होतील. जे लोक तुझ्यासारखेच होतील (तुझ्या गुणांचे), त्यांना ईश्वरप्राप्ती होणार नाही.

**१२०.**

ऐकोनि ब्रह्मदेवाचे वचन । कलियुग करितसे प्रश्न ।

कैसे साधूचे अंत:करण । कवण असे निरोपावे ॥१२०॥

**अर्थ:** ब्रह्मदेवाचे वचन ऐकून कलियुग प्रश्न विचारते – साधूचे अंतःकरण कसे असते? ते कसे निरोपावे? (त्याचा प्रकार काय?)

### ओवी १२१ ते १३०

**१२१.**

ब्रह्मा म्हणे तये वेळी । एकचित्ते ऐक करली ।

सांगेन ऐका श्रोते सकळी । सिद्ध म्हणे शिष्यासी ॥१२१॥

**अर्थ:** ब्रह्मदेव त्यावेळी म्हणतात – एकचित्ताने ऐक. सिद्ध शिष्याला म्हणतो – सर्वांनो, ऐका.

**१२२.**

धैर्य धरोनि अंत:करण । शुद्ध बुद्ध वर्तती जन ।

दोष न लागती कधी जाण । लोभवर्जित नरांसी ॥१२२॥

**अर्थ:** जे लोक अंतःकरणात धैर्य धरून, शुद्ध बुद्धीने वागतात व लोभरहित असतात, त्यांना दोष कधीच लागत नाही.

**१२३.**

जे नर भजनी हरिहरांसी । अथवा असती काशीनिवासी ।

गुरु सेविती निरंतरेसी । त्यासी तुझा न लगे दोष ॥१२३॥

**अर्थ:** जे माणसे हरि-हरांचे भजन करतात, किंवा काशीत वास करतात, किंवा सतत गुरुसेवा करतात, त्यांना तुझा (कलियुगाचा) दोष लागत नाही.

**१२४.**

मातापिता सेवकासी । अथवा सेवी ब्राह्मणासी ।

गायत्री कपिला धेनूसी । भजणारांसी न लगे दोष ॥१२४॥

**अर्थ:** जे आई-वडिलांची, ब्राह्मणांची सेवा करतात, तसेच गायत्री मंत्राचे व कपिला गाईचे भजन करतात, त्यांनाही तुझा दोष लागत नाही.

**१२५.**

वैष्णव अथवा शैवासी । जे सेविती नित्य तुळसीसी ।

आज्ञा माझी आहे ऐसी । त्यासी बाधू नको ॥१२५॥

**अर्थ:** वैष्णव अथवा शैव जे सतत तुळशीची सेवा करतात, त्यांना बाधू नको, अशी माझी आज्ञा आहे.

**१२६.**

गुरुसेवक असती नर । पुराण श्रवण करणार ।

सर्वसाधनधर्मपर । त्याते तुवा न बाधावे ॥१२६॥

**अर्थ:** गुरुसेवा करणारे, पुराण-श्रवण करणारे, सर्व साधन धर्मापर (सर्व संपत्ती धर्मासाठी) अशा जनांना तू बाधू नकोस.

**१२७.**

सुकृती शास्त्रपरायणासी । गुरूते सेवित वंशोवंशी ।

विवेके धर्म करणारासी । त्याते तुवा न बाधावे ॥१२७॥

**अर्थ:** शास्त्रपरायण सुकृतीजनांना, वंशपरंपरेने गुरुसेवा करणाऱ्यांना, विवेकाने धर्म आचरणाऱ्यांना तू बाधू नकोस.

**१२८.**

कलि म्हणे ब्रह्मयासी । गुरुमहिमा आहे कैशी ।

कवण गुरुस्वरूपे कैसी । विस्तारावे मजप्रति ॥१२८॥

**अर्थ:** कलियुग ब्रह्मदेवाला म्हणते – गुरुमहिमा कशी आहे? गुरुचे स्वरूप कसे आहे? ते मला विस्ताराने सांगा.

**१२९.**

ऐकोनि कलीचे वचन । ब्रह्मा सांगतसे आपण ।

गकार म्हणजे सिद्ध जाण । रेफः पापस्य दाहकः ॥१२९॥

**अर्थ:** ब्रह्मदेव म्हणतात – 'ग' म्हणजे सिद्ध (गुरु) हे जाण. 'र' म्हणजे पापाचा दाहक (नाश करणारा).

**१३०.**

उकार विष्णुरव्यक्त । त्रितयात्मा श्रीगुरु सत्य ।

परब्रह्म गुरु निश्चित । म्हणोनि सांगे कलीसी ॥१३०॥

**अर्थ:** 'उ' म्हणजे विष्णू व अव्यक्त. अशा तीन आत्म्यांचा म्हणजे (गुरु) त्रितयात्मा आहे. गुरु हे सत्य परब्रह्म आहेत, असे ब्रह्मदेव कलियुगाला सांगतात.

### ओवी १३१ ते १४०

**श्लोक (१३१):**

**॥ गणेशो वाऽनिना युक्तो विष्णुना च समन्वितः । वर्णद्वयात्मको मंत्रः तुभ्यं मुक्तिप्रदायकः ॥**

**अर्थ:** गकाराने (ग) गणेशाला व 'अनिना' म्हणजे अग्नीला, विष्णुना म्हणजे विष्णूशी युक्त असा हा दोन अक्षरांचा मंत्र तुला मुक्ती देणारा आहे.

**टीका (१३२):**

गणेशाते म्हणती गुरु । तैसाचि असे वैश्वानरू ।

ऐसाचि जाण शार्ङ्गधरू । गुरुशब्द वर्ते इतुके ठायी ॥१३२॥

**अर्थ:** गणेशाला गुरु म्हणतात, तसेच वैश्वानर (अग्नी) व शार्ङ्गधर (विष्णू) यांनाही. गुरुशब्द या तिन्ही ठिकाणी लागू होतो.

**श्लोक (१३३):**

**॥ गुरुः पिता गुरुर्माता गुरुरेव परः शिवः । शिवे रुष्टे गुरुः त्राता गुरौ रुष्टे न कश्चन ॥**

**अर्थ:** गुरुच पिता आहे, गुरुच माता आहे, गुरुच परम शिव आहे. जर शिव कोपला तर गुरु रक्षण करतो, पण जर गुरु कोपला तर कोणीही रक्षण करू शकत नाही.

**टीका (१३४):**

गुरु आपला मातापिता । गुरु शंकर निश्चिता ।

ईश्वर होय जरी कोपता । गुरु रक्षील परियेसा ॥१३४॥

**अर्थ:** गुरुच आपला माता-पिता आहे, तोच शंकर आहे. जर ईश्वर (शंकर) कोपला तरी गुरु रक्षण करेल.

**१३५.**

गुरु कोपेल एखाद्यासी । ईश्वर न राखे परियेसी ।

ईश्वरू कोपेल ज्या नरासी । श्रीगुरु रक्षी निश्चये ॥१३५॥

**अर्थ:** जर गुरु स्वतः एखाद्याला कोपला तर ईश्वरही त्याचे रक्षण करू शकत नाही. पण जर ईश्वर एखाद्या नराला कोपला तर श्रीगुरु निश्चयाने त्याचे रक्षण करतो.

**श्लोक (१३६):**

**॥ गुरुब्रह्मा गुरुर्विष्णुः गुरुदेवो महेश्वरः । गुरुरेकः परं ब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥**

**अर्थ:** गुरुच ब्रह्मा आहे, गुरुच विष्णू आहे, गुरुच महेश्वर आहे. गुरु एकच परब्रह्म आहे. त्या श्रीगुरुला नमस्कार.

**टीका (१३७):**

गुरु ब्रह्मा सत्य जाण । तोचि रुद्र नारायण ।

गुरुचि ब्रह्म कारण । म्हणोनि गुरु आश्रावा ॥१३७॥

**अर्थ:** गुरुच ब्रह्मा, रुद्र, नारायण आहे. गुरुच ब्रह्माचे कारण आहे. म्हणून गुरुचा आश्रय घ्यावा.

**श्लोक (१३८):**

**॥ हरौ प्रसन्नेऽपि च वैष्णवा जनाः संप्रार्थयन्ते गुरुपादपद्मम् । गुरौ प्रसन्ने जगदीश्वरः सदा जनार्दनस्तुष्यति सर्वसिद्धिदः ॥**

**अर्थ:** विष्णू प्रसन्न झाल्यावरही वैष्णव गुरुचरणांची प्रार्थना करतात. गुरु प्रसन्न झाल्यास जगदीश्वर जनार्दन (विष्णू) सर्व सिद्धी देतो.

**टीका (१३९-१४०):**

ईश्वर जरी प्रसन्न होता । त्यासी गुरु होय ओळखविता ।

गुरु आपण प्रसन्न होता । ईश्वर होय आधीन आपुल्या ॥१३९॥

(प्रतिमेप्रमाणे १३९-१४०)

**अर्थ:** जरी ईश्वर प्रसन्न झाला तरी त्याला गुरु ओळखवितो. जर गुरु स्वतः प्रसन्न झाले तर ईश्वर त्यांच्या आधीन होतो.

### ओवी १४१ ते १५०

**श्लोक व टीका (गुरुची स्तुती)**

**श्लोक (१४१):**

**॥ गुरु विना न श्रवेण भवेत् कस्यापि कस्यचित् । विना कर्णेन शास्त्रस्य श्रवणं तत्कृते भवेत् ॥**

**टीका (१४२):**

गुरुवीण समस्तांसी । श्रवण कैचे परियेसी ।

श्रवण होता मनुष्यांसी । समस्त शास्त्रे ऐकती ॥१४२॥

**अर्थ:** गुरूशिवाय सर्वांना श्रवण कसे होईल? जेव्हा मनुष्याला श्रवण होते, तेव्हा तो समस्त शास्त्रे ऐकतो.

**टीका (१४३):**

शास्त्र ऐकता परियेसी । तरतील संसारासी ।

या कारणे गुरुचि प्रकाशी । ज्योतःस्वरूप जाणावा ॥१४३॥

**अर्थ:** शास्त्रे ऐकल्याने मनुष्य संसारापासून तरतो. या कारणाने गुरुच प्रकाश करतो. त्याला ज्योतिस्वरूप जाणावे.

**१४४.**

गुरु सेविता सर्व सिद्धि । होती परियेसा त्रिशुद्धी ।

कथा वर्तली अनादि । अपूर्व तुज सांगेन ॥१४४॥

**अर्थ:** गुरुसेवा केल्याने सर्व सिद्धी प्राप्त होतात, मन, वचन व काया तिही शुद्ध होते. ही कथा अनादीपासून चालत आली आहे. ती तुला सांगेन.

**१४५.**

पूर्वी गोदावरीचे तीरी । अंगिरस ऋषींचा आश्रम थोरी ।

वृक्ष असती नानापरी । पुण्यनामे मृग वसती ॥१४५॥

**अर्थ:** पूर्वी गोदावरीच्या तीरावर अंगिरस ऋषींचा मोठा आश्रम होता. तेथे नानाप्रकारचे वृक्ष होते व हरीणे वसत होती.

**१४६.**

ब्रह्मनिष्ठ आदिकरोनि । तप करिती तया स्थानी ।

तयांत वेदधर्म म्हणोनि । पैलपुत्र होता द्विज ॥१४६॥

**अर्थ:** ब्रह्मनिष्ठ ऋषी तेथे तप करीत. त्यांच्यात 'वेदधर्म' नावाचे एक ब्राह्मण होते.

**१४७.**

तया शिष्य बहु असती । वेदशास्त्र अभ्यासिती ।

त्यात दीपक म्हणोनि ख्याती । शिष्य होता परियेसा ॥१४७॥

**अर्थ:** त्याला बरेच शिष्य होते. ते वेदशास्त्रे अभ्यासीत. त्यात 'दीपक' (संदीपक) नावाचा शिष्य होता.

**१४८.**

होता शिष्य गुरुपरायण । केला अभ्यास शास्त्रपुराण ।

झाला असे अतिनिपुण । सेवा करिता श्रीगुरुची ॥१४८॥

**अर्थ:** तो शिष्य अतिशय गुरुपरायण होता. त्याने शास्त्रपुराणांचा अभ्यास केला होता. श्रीगुरूंची सेवा करण्यात तो अतिनिपुण होता.

**१४९.**

वेदधर्म एके दिनी । समस्त शिष्यांसी बोलावोनी ।

पुसतसे संतोषोनि । ऐका श्रोते एकचित्ते ॥१४९॥

**अर्थ:** वेदधर्माने एका दिवशी सर्व शिष्यांना बोलावून संतोषाने विचारले. श्रोत्यांनो, एकचित्ताने ऐका.

**१५०.**

बोलावुनि शिष्यांसी । बोले गुरु परियेसी ।

प्रीति असेल आम्हांसी । तरी माझे वाक्य परियेसा ॥१५०॥

**अर्थ:** शिष्यांना बोलावून गुरु म्हणाले – जर तुम्हांला आम्हावर प्रीती असेल तर माझे वाक्य ऐका.

### ओवी १५१ ते १६०

**१५१.**

शिष्य म्हणती गुरूसी । जे जे स्वामी निरोपिसी ।

तू तारक आम्हांसी । अंगिकारू हा भरवसा ॥१५१॥

**अर्थ:** शिष्य गुरूला म्हणाले – स्वामी जे जे सांगाल ते आम्ही करू. तू आमचा तारक आहेस, अशी आमची खात्री आहे.

**१५२.**

गुरूचे वाक्य जो न करी । तोचि पडे रौरव घोरी ।

अविद्या मायासागरी । बुडोन जाय तो नर ॥१५२॥

**अर्थ:** गुरूचे वाक्य जो मानीत नाही, तो रौरव नरकात पडतो. अविद्येच्या मायासागरात तो नर बुडून जातो.

**१५३.**

मग तया कैची गति । नरकी पडे तो सतती ।

गुरु तारक हे ख्याती । वेदपुराणे बोलती ॥१५३॥

**अर्थ:** मग त्याला गती कशी मिळेल? तो सतत नरकात पडतो. 'गुरु तारक आहे' ही ख्याती वेदपुराणे सांगतात.

**१५४.**

ऐकोनि शिष्यांची वाणी । तोषला वेदधर्म मुनी ।

संदीपकाते बोलावुनी । सांगतसे परियेसा ॥१५४॥

**अर्थ:** शिष्यांची वाणी ऐकून वेदधर्म मुनी तोषला. संदीपकाला बोलावून सांगू लागला.

**१५५.**

एका शिष्य सकळीक । आमचे पूर्वाजिंत असे एक ।

जन्मांतरी सहस्राधिक । केली होती महापातके ॥१५५॥

**अर्थ:** सर्व शिष्यांनो, आमच्या पूर्वजांनी एक हजाराहून अधिक जन्मांतरी महापात्रे केली आहेत.

**१५६.**

आमचे अनुष्ठान करिता । बहुत गेले प्रक्षाळिता ।

काही शेष असे आता । भोगिल्यावाचून न सुटे जाणा ॥१५६॥

**अर्थ:** आमच्या अनुष्ठानाने बरीच पापे प्रक्षाळित झाली. पण काही शेष अजून आहे. ती भोगिल्याशिवाय निसटणार नाहीत.

**१५७.**

तप सामर्थ्यं उपेक्षा करितो । पापमोक्षा आड रिघतो ।

याचि कारणे निष्कृति करितो । तया पाप घोरासी ॥१५७॥

**अर्थ:** तपाचे सामर्थ्य पापमोक्षाला अडथळा आणते. या कारणाने त्या घोर पापाची निष्कृती करितो.

**१५८.**

न भोगिता आपुले देही । आपले पापा निष्कृति नाही ।

हा निश्चय जाणोनि पाही । भोगावे आम्ही परियेसा ॥१५८॥

**अर्थ:** स्वतःच्या देहाने भोगल्याशिवाय पापाची निष्कृती नाही. हा निश्चय जाणून आम्ही ते भोगावे.

**१५९.**

या पापाचे निष्कृतीसी । जावे आम्ही वाराणशीसी ।

जाईल पाप शीघ्रसी । प्रख्यात असे अखिल शास्त्री ॥१५९॥

**अर्थ:** या पापाच्या निष्कृतीसाठी आम्ही काशीला जावे. तेथे पाप शीघ्र नाहीसे होईल. हे सर्व शास्त्रांनी प्रसिद्ध केले आहे.

**१६०.**

या कारणे आम्हांसी । न्यावे पुरी वाराणशीसी ।

पाप भोगीन स्वदेहासी । माते तुम्ही सांभाळावे ॥१६०॥

**अर्थ:** या कारणाने आम्हांला काशीपुरीला न्यावे. मी स्वतः पाप भोगीन. तू मात्र आमची सांभाळ करावी.

### ओवी १६१ ते १७०

**१६१.**

या समस्त शिष्यांत । कवण असे सामर्थ्यवंत ।

अंगिकारावे त्वरित । म्हणोनि पुसे शिष्यांसी ॥१६१॥

**अर्थ:** या सर्व शिष्यांमध्ये कोण सामर्थ्यवान आहे? त्याने त्वरित अंगिकार करावा, असे म्हणून तो शिष्यांना विचारतो.

**१६२.**

तया शिष्यांमध्ये एक । नाम असे संदीपक ।

बोलतसे अतिविवेक । तया गुरूप्रति देखा ॥१६२॥

**अर्थ:** त्या शिष्यांमध्ये संदीपक नावाचा एक होता. तो अतिविवेकाने गुरूला बोलला.

**१६३.**

दीपक म्हणे गुरूस । पाप करितां देहनाश ।

न करावा संग्रहो दुःखास । शीघ्र करा प्रतिकारू ॥१६३॥

**अर्थ:** दीपक गुरूला म्हणाला – पाप करिताना देहनाश होतो. दुःखाचा संग्रह करू नये. त्वरित प्रतिकार करा.

**१६४.**

वेदधर्म म्हणे तयासी । दृढ देह असता मनुष्यासी ।

क्षालन करावे पापासी । पुढती वाढे विषापरी ॥१६४॥

**अर्थ:** वेदधर्म त्याला म्हणाला – जोपर्यंत देह दृढ आहे, तोपर्यंत पापाचे क्षालन करावे. नाहीतर ते विषाप्रमाणे पुढे वाढते.

**१६५.**

अथवा तीर्थ प्रायश्चित्ते । आपुले देही भोगोनि त्वरिते ।

पापावेगळे न होता निरुते । मुक्ति नव्हे आपणांसी ॥१६५॥

**अर्थ:** अथवा तीर्थप्रायश्चित्ताने, स्वतःच्या देहाने त्वरित भोगल्याशिवाय पाप पूर्णपणे नाहीसे होत नाही. तेव्हा मुक्ती मिळत नाही.

**१६६.**

देव अथवा ऋषेश्वरांसी । मनुष्यादि ज्ञानवंतासी ।

क्षालन न होय पापासी । आपुलै आपण न भोगिता ॥१६६॥

**अर्थ:** देव किंवा ऋषीश्वरांना, मनुष्यादी ज्ञानवंतांनाही, स्वतः न भोगिल्याशिवाय पापाचे क्षालन होत नाही.

**१६७.**

दीपक म्हणे गुरूसी । स्वामी निरोपावे आपणासी ।

सेवा करीन स्वशक्तीसी । न करिता अनुमान सांगिजे ॥१६७॥

**अर्थ:** दीपक गुरूला म्हणाला – स्वामी आपण आज्ञा द्या. मी स्वशक्तीने सेवा करीन. शंका न करता सांगा.

**१६८.**

ऐकोनि दीपकाचे वचन । वेदधर्म म्हणे आपण ।

कुछे होईल अंग हीन । अंधक पांगूळ परियेसा ॥१६८॥

**अर्थ:** दीपकाचे वचन ऐकून वेदधर्म म्हणाला – कुष्ठ होईल, अंग हीन होईल, आंधळे व पांगूळ होईल.

**१६९.**

संवत्सर एकविशंत । माते सांभाळावे बहुत ।

जरी असेल दृढ व्रत । अंगिकारावी तुम्ही सेवा ॥१६९॥

**अर्थ:** एकवीस वर्षे माझी सांभाळ करावी लागेल. जर तुझा दृढ निश्चय असेल तर ही सेवा अंगिकार.

**१७०.**

दीपक म्हणे गुरूसी । कुष्ठी होईन आपण हर्षी ।

अंध होईन एकवीस वर्षी । पापनिष्कृति करीन ॥१७०॥

**अर्थ:** दीपक गुरूला म्हणाला – मी आनंदाने कुष्ठी होईन, एकवीस वर्षे आंधळे होईन. पापाची निष्कृती करीन.

### ओवी १७१ ते १८०

**१७१.**

तुमचे पापाचे निष्कृती । मी करीन निश्चिती ।

स्वामी निरोपावे त्वरिती । म्हणोनि चरणांसी लागला ॥१७१॥

**अर्थ:** तुमच्या पापाची निष्कृती मी निश्चितपणे करीन. स्वामींनी त्वरित आज्ञा द्यावी. म्हणून तो चरणी लागला.

**१७२.**

ऐकोनि शिष्याची वाणी । संतोषला वेदधर्म मुनी ।

सांगतसे विस्तारोनि । तया पाप-लक्षणे ॥१७२॥

**अर्थ:** शिष्याची वाणी ऐकून वेदधर्म मुनी संतोषला. त्याला पापाची लक्षणे विस्ताराने सांगू लागला.

**१७३.**

आपुले पाप आपणासी । ग्राह्य नव्हे पुत्रशिष्यांसी ।

न भोगितां स्वदेहासी । न वेचे पाप परियेसा ॥१७३॥

**अर्थ:** आपले पाप स्वतःला ग्राह्य नसते, पुत्रशिष्यांनाही नसते. स्वतःच्या देहाने न भोगिल्यास पाप संपत नाही.

**१७४.**

याकारणे आपण देखा । भोगीन आपुले पापदुःखा ।

सांभाळी मज तू संदीपका । एकवीस वर्षेपर्यंत ॥१७४॥

**अर्थ:** या कारणाने आपणच आपले पाप-दुःख भोगू. तू मात्र एकवीस वर्षे माझी सांभाळ कर, हे संदीपका.

**१७५.**

जे पीडिती रोगे देखा । प्रतिपाळणारासी कष्ट अधिका ।

मजहूनि संदीपका । तूते कष्ट अधिक जाण ॥१७५॥

**अर्थ:** जे रोग पीडा देतात, त्याची प्रतिपाळ करणाऱ्याला जास्त कष्ट होतात. माझ्यापेक्षा तुला अधिक कष्ट होतील, हे जाण.

**१७६.**

या कारणे आपुले देही । भोगीन पाप निश्चयी ।

तुवा प्रतिपाळावे पाही । काशीपूरा नेऊनिया ॥१७६॥

**अर्थ:** या कारणाने मी स्वतःच्या देहाने पाप भोगेन. तू मला काशीपुरीला नेऊन सांभाळ करावी.

**१७७.**

तया काशीपुरी जाण । पापावेगळा होईन ।

आपण शाश्वतपद पावेन । तुजकरिता शिष्योत्तमा ॥१७७॥

**अर्थ:** त्या काशीपुरीला गेल्याने मी पापापासून मुक्त होईन. तुझ्यामुळे मी शाश्वत पद (मोक्ष) पावेन, हे शिष्योत्तमा.

**१७८.**

दीपक म्हणे गुरूसी । अवश्य नेईन पुरी काशी ।

सेवा करीन एकवीस वर्षी । विश्वनाथासम तुमची ॥१७८॥

**अर्थ:** दीपक गुरूला म्हणाला – मी तुम्हाला काशीपुरीला नेईन. एकवीस वर्षे सेवा करीन. तुम्ही माझ्यासाठी विश्वनाथासम आहात.

**१७९.**

ब्रह्मा म्हणे कलियुगासी । कैसा होता शिष्य त्यासी ।

कुछ होतांची गुरूसी । नेले काशीपुरा ॥१७९॥

**अर्थ:** ब्रह्मदेव कलियुगाला म्हणतात – तो शिष्य कसा होता? गुरूला कुष्ठ झाल्यावरही त्याला काशीपुरीला नेले.

**१८०.**

मणिकर्णिका उत्तरदेशी । कंबळेश्वर सन्निधेसी ।

राहिले तेथे परियेसी । गुरू शिष्य दोघेजण ॥१८०॥

**अर्थ:** मणिकर्णिकेच्या उत्तरेस, कंबळेश्वराच्या सन्निधात गुरू व शिष्य दोघे राहिले.

### ओवी १८१ ते १९०

**१८१.**

स्नान करूनि मणिकर्णिकेसी । पूजा करिती विश्वनाथासी ।

प्रारब्धभोग त्या गुरूसी । भोगीत होता तया स्थानी ॥१८१॥

**अर्थ:** मणिकर्णिकेस स्नान करून ते विश्वनाथाची पूजा करीत. प्रारब्धाचा भोग तो गुरु त्या स्थानी भोगत होता.

**१८२.**

कुछरोग झाला बहुत । अक्षहीन अतिदुःखित ।

संदीपक सेवा करित । अतिभक्ती करूनिया ॥१८२॥

**अर्थ:** त्याला प्रचंड कुष्ठरोग झाला. डोळे गेले, अतिदुःखी झाला. संदीपक अतिभक्तीने सेवा करू लागला.

**१८३.**

व्यापिला देह कुष्ठे बहुत । पू कृमि पडे रक्त ।

दुःखे व्यापला अत्यंत । अपस्मारी झाला जाण ॥१८३॥

**अर्थ:** अंग कुष्ठाने व्याप्त झाले. रक्तात किडे पडले. अतिशय दुःखाने तो व्याप्त झाला. त्याला अपस्मार झाला.

**१८४.**

भिक्षा मागोनि संदीपक । गुरूसी आणोनि देत नित्यक ।

करी पूजा भावे एक । विश्वनाथस्वरूप म्हणतसे ॥१८४॥

**अर्थ:** संदीपक भिक्षा मागून आणून गुरूला नित्य देत असे. तो एका भावाने पूजा करी. गुरूला विश्वनाथस्वरूप मानीत असे.

**१८५.**

रोगे करूनि पीडितां नरू । साधुजन होती क्रूरू ।

तोचि देखा द्विजवरू । होय क्रूर एखादे वेळी ॥१८५॥

**अर्थ:** रोगाने पीडित माणसाला साधुजनही क्रूर होतात. तो ब्राह्मण (गुरु)ही एखादे वेळी क्रूर होई.

**१८६.**

भिक्षा आणितां एखादे दिवशी । न जेवे श्रीगुरु कोपेसी ।

स्वल्प आणिले म्हणोनि क्लेशी । सांडोनि देत भूमीवरी ॥१८६॥

**अर्थ:** एखाद्या दिवशी भिक्षा आणली असता गुरु कोपून जेवत नसे. 'अल्प आणलेस' म्हणून दुःखी होऊन तो भूमीवर सांडीत असे.

**१८७.**

येरे दिवशि जाऊनि शिष्य । आणि अत्रे बहुवस ।

मिष्टान्ने न आणी म्हणोनि क्लेश । करिता झाला परियेसा ॥१८७॥

**अर्थ:** दुसऱ्या दिवशी शिष्य जाऊन बरेच अन्न आणी. 'मिष्टान्ने आणली नाहीस' म्हणून दुःख करीत असे.

**१८८.**

परोपरीचे पक्वान्न । का नाणिशी म्हणे जाण ।

कोपे मारू येत आपण । शाका परोपरी मागतसे ॥१८८॥

**अर्थ:** नाना प्रकारचे पक्वान्न का आणले नाहीस? असे म्हणून कोपे. मारायला येई. नाना प्रकारच्या भाज्या मागत असे.

**१८९.**

जितुके आणी मागोनिया । सर्वस्वे करीतसे वाया ।

कोपे देत शिवीया । परोपरी परियेसा ॥१८९॥

**अर्थ:** जितुके आणीत असे तितुके तो वाया घालवी. कोपाने शिव्या देत असे, नाना प्रकारे.

**१९०.**

एखादे समयी शिष्यासी । म्हणे ताता ज्ञानराशी ।

मजनिमित्त कष्टलासी । शिष्यराया शिखामणी ॥१९०॥

**अर्थ:** एखादे वेळी गुरु शिष्याला म्हणे – हे ताता, ज्ञानराशी, माझ्याकरिता तू कष्टलास. हे शिष्यराया, शिखामणी.

### ओवी १९१ ते २००

**१९१.**

सवेचि म्हणत वचने क्रूर । माते गांजिले अपार ।

तू आमुचे विष्टामूत्र । क्षणाक्षणा धूत नाही ॥१९१॥

**अर्थ:** त्याचबरोबर क्रूर वचने म्हणतो – तू मला अपार गांजलेस. तू आमचे विष्ठा-मूत्र क्षणाक्षणा धुत नाहीस.

**१९२.**

खाताती मज मक्षिका । कां न निवारिसी संदीपका ।

सेवा करितां म्हणे ऐका । भिक्षा नाणिशी म्हणतसे ॥१९२॥

**अर्थ:** मक्षिका मला खातात, तू का निवारत नाहीस? सेवा करताना असे म्हणतो. भिक्षा आणली नाहीस असे म्हणतो.

**१९३.**

या कारणे पापगुण । ऐसेची असती जाण ।

वोखट वाक्य निर्गुण । पाप म्हणोनि जाणावे ॥१९३॥

**अर्थ:** या कारणाने पापगुण असेच असतात. तिरस्काराचे वचन हेच पाप आहे असे जाणावे.

**१९४.**

पाप असे जेथे बहुत । दैन्य मत्सर वसे तेथ ।

शुभाशुभ नेणे क्वचित । पापरूपे जाणावे ॥१९४॥

**अर्थ:** जेथे बहुत पाप असेल तेथे दैन्य व मत्सर वास करतो. शुभ-अशुभ क्वचितच ठाऊक असते. हे पापरूप जाणावे.

**१९५.**

एखादे दैन्यकासी । दुःखे प्राप्त होती कैसी ।

अपस्मार होय जयासी । पापरूप तोचि जाणा ॥१९५॥

**अर्थ:** एखाद्या दैन्याला अशी दुःखे प्राप्त होतात. ज्याला अपस्मार होतो, तो पापरूप आहे असे जाणा.

**१९६.**

समस्त रोग असती देखा । कुष्ठ सोळा भाग नव्हे निका ।

वेदधर्म द्विज ऐका । कष्टतसे येणेपरी ॥१९६॥

**अर्थ:** सर्व रोग असतात, पण सोळा प्रकारचे कुष्ठ हे मुख्य नव्हे. वेदधर्म द्विज अशाप्रकारे कष्टत होता.

**१९७.**

ऐसे गुरूचे गुणदोष । मनांत न आणी तोचि शिष्य।

सेवा करी एकमानस । तोचि ईश्वर मानोनि ॥१९७॥

**अर्थ:** असे गुरूचे गुण-दोष जो शिष्य मनात आणत नाही, एकमनाने सेवा करतो, तोच गुरूला ईश्वर मानतो.

**१९८.**

जैसे जैसे मागे अज्ञ । आणूनि देतसे परिपूर्ण ।

जैसा विश्वेश्वर नारायण । तैसा गुरु म्हणतसे ॥१९८॥

**अर्थ:** जसे जसे गुरु मागतात तसे तो परिपूर्ण आणून देतो. 'तू विश्वेश्वर नारायणासारखा आहेस' असे तो म्हणतो.

**१९९.**

काशीक्षेत्र थोर असतां । न करी सदा तीर्थयात्रा ।

न जाय देवदर्शना सर्वथा । गुरुसेवेवांदूनि ॥१९९॥

**अर्थ:** काशीक्षेत्र मोठे असूनही तो सदा तीर्थयात्रा करीत नाही. देवदर्शनाला कधीही जात नाही. केवळ गुरुसेवा करतो.

**२००.**

श्लोक । न तीर्थयात्रा न च देवयात्रा न देहयात्रा न च गेहयात्रा ।

अहर्निश ब्रह्म हरिः सुबुद्धौ गुरुः प्रसेव्यो न हि सेव्यमन्यत् ॥२००॥

**अर्थ:** तीर्थयात्रा नाही, देवयात्रा नाही, देहयात्रा नाही, गेहयात्रा नाही. दिवसरात्र ब्रह्म व हरी यांची बुद्धी ठेवून फक्त गुरुची सेवा करावी, दुसरे काही सेव्य नाही.

### ओवी २०१ ते २१०

**२०१.**

टीका । आपुले देहसंरक्षण । कधी न करी शिष्य जाण ।

लय लावूनि श्रीगुरुचरण । कवणासवे न बोलैची ॥२०१॥

**अर्थ:** आपल्या देहाचे संरक्षण तो शिष्य कधीच करीत नाही. श्रीगुरुचरणी लय लावून तो कोणाशी बोलतही नसे.

**२०२.**

अहोरात्र येणेपरी । ब्रह्मा शिव म्हणे हरी ।

गुरुचि होय निर्धारी । म्हणोनि सेवा करीतसे ॥२०२॥

**अर्थ:** अहोरात्र अशाप्रकारे ब्रह्मा, शिव, विष्णू ही गुरुच आहेत असे निर्धार करून तो सेवा करीत असे.

**२०३.**

गुरु बोले निष्ठुरेसी । आपण मनी संतोषी ।

जे जे त्याचे मानसी । पाहिजे तैसे वर्ततसे ॥२०३॥

**अर्थ:** गुरु निष्ठुर बोलतात, पण आपण मनात संतोषी असतो. ते जसे वागावे असे वाटेल तसे तो वागत असे.

**२०४.**

वर्तता येणेपरी देख । प्रसन्न होवोनि पिनाक ।

उभा येऊनि सन्मुख । वर माग म्हणतसे ॥२०४॥

**अर्थ:** अशाप्रकारे वागत असताना प्रसन्न होऊन पिनाकी (शिव) समोर उभा राहिला व 'वर माग' म्हणाला.

**२०५.**

अहो गुरुभक्त दीपका । महाज्ञानी कुलदीपका ।

तुष्टलो तुझे भक्तीसी ऐका । प्रसन्न झालो माग आता ॥२०५॥

**अर्थ:** अहो गुरुभक्त दीपका, महाज्ञानी कुलदीपका, मी तुझ्या भक्तीवर संतुष्ट झालो. प्रसन्न झालो आहे. आता वर माग.

**२०६.**

दीपक म्हणे ईश्वरासी । हे मृत्युंजय व्योमकेशी ।

न पुसतां आम्ही गुरुसी । वर न घे सर्वथा ॥२०६॥

**अर्थ:** दीपक ईश्वराला म्हणाला – हे मृत्युंजया, व्योमकेशा, गुरूंना न विचारता मी वर घेणार नाही.

**२०७.**

म्हणोनि गेला गुरुपासी । विनवीतसे तयासी ।

विश्वनाथ आम्हांसी । प्रसन्न होवोनि आलासे ॥२०७॥

**अर्थ:** म्हणून तो गुरूकडे गेला व त्यांना विनवू लागला. विश्वनाथ आम्हाला प्रसन्न होऊन आले आहेत.

**२०८.**

निरोप झालिया स्वामीचा । मागेन उपशर्म व्याधीचा ।

वर होता सदाशिवाचा । बरवे होईल म्हणतसे ॥२०८॥

**अर्थ:** जेव्हा स्वामींची आज्ञा होईल, तेव्हा मी रोगाचे निवारण मागेन. सदाशिवाचा वर असताना, ते बरे होईल असे म्हणतो.

**२०९.**

ऐकोनिया शिष्याचे वचन । बोले गुरु कोपायमान ।

माझे व्याधिनिमित्त जाण । नको प्रार्थू ईश्वरासी ॥२०९॥

**अर्थ:** शिष्याचे वचन ऐकून गुरु कोपाने म्हणाले – माझ्या व्याधीच्या निमित्ताने ईश्वराला प्रार्थू नकोस.

**२१०.**

भोगिल्यावाचोनि पातकासी । निवृत्ति नव्हे गा परियेसी ।

जन्मांतरी बाधिती निश्चयेसी । धर्मशास्त्री असे जाण ॥२१०॥

**अर्थ:** पातके भोगिल्याशिवाय निवृत्ती नसते. जन्मांतरीही ती बाधतात, असे धर्मशास्त्र सांगते.

### ओवी २११ ते २२०

**२११.**

मुक्ति अपेक्षा ज्याचे मनी । तेणे करावी पापधुणी ।

न करिता देहधुणी । कैची मुक्ती हे सांगावे ॥२११॥

**अर्थ:** ज्याच्या मनात मुक्तीची अपेक्षा असेल त्याने पापाची धुणी (प्रायश्चित्त) करावी. देहाची धुणी न करता मुक्ती कशी मिळेल?

**२१२.**

याकारणे आपण पाही । सहन करू पातकांची दाही ।

नको प्रार्थू परियेसी । अंगिकारिले सेवेसी ॥२१२॥

**अर्थ:** या कारणाने आपण पातकांची जळमटे सहन करू. प्रार्थू नकोस. तू सेवेसाठी अंगिकारले आहेस.

**२१३.**

सेवा घेवोनिया देता । नाम नाही दातृत्वा ।

ऐसे बोले गुरुनाथा । शिष्य म्हणे श्रोते सकळी ॥२१३॥

**अर्थ:** सेवा घेऊन देणे याला दातृत्वाचे नाव नाही. असे गुरुनाथ म्हणाले. शिष्याने हे ऐकले.

**२१४.**

दीपक म्हणे गुरूसी । स्वामी निरोपावे आपणासी ।

देह सर्वस्वे तुमचेपणासी । अर्पिले मी श्रीगुरुचरणी ॥२१४॥

**अर्थ:** दीपक गुरूला म्हणाला – स्वामींनी मला आज्ञा द्यावी. मी माझा देह व सर्वस्व तुमच्या चरणी अर्पण केले आहे.

**२१५.**

प्राण गेले तरी चाले । पण सांडीन न तुमचे चरण ।

हा निश्चय असे मनी । ऐसी प्रीति श्रीगुरुचरणी ॥२१५॥

**अर्थ:** प्राण गेले तरी चालेल, पण तुमचे चरण सोडणार नाही. हा निश्चय मनात आहे. अशी प्रीती श्रीगुरुचरणी आहे.

**२१६.**

जैसे नर जाणोनि देखे । चोरा पळतां पाठीसी लागे ।

त्याची देही पीडा साहे । हाका घाली लागला चोरा ॥२१६॥

**अर्थ:** जसा एखादा माणूस चोराला पळताना पाहून पाठीस लागतो, त्याच्या देहाची पीडा सहन करतो, हाणून पाडतो.

**२१७.**

तैसा देह व्यापिला दोषे । नलगे मनासी तो क्लेश ।

गुरुसेवेचा संतोष । निर्मळता अंतःकरणी ॥२१७॥

**अर्थ:** तशाच प्रकारे देह दोषांनी व्यापला असला तरी मनाला क्लेश होत नाही. गुरुसेवेचा संतोष व अंतःकरणात निर्मळता असते.

**२१८.**

गुरुवाक्यामृतसिंधु । ऐकता रोगाचा निधु ।

प्राप्त होय आनंदु । परमहंस म्हणती जे ॥२१८॥

**अर्थ:** गुरुवाक्यरूपी अमृतसिंधूचे ऐकताच रोगाचा नाश होतो. आनंद प्राप्त होतो. परमहंस असे म्हणतात.

**२१९.**

तुमचा दोष आजपासुनी । मज न लागो येणे बोलोनी ।

जरी मारीत असाल धुणी । तरी आम्ही न सोडू तुम्हाते ॥२१९॥

**अर्थ:** तुमचा दोष आजपासून मला लागू नये, या बोलाने. जरी तुम्ही मारत असाल, धुत असाल तरी आम्ही तुम्हाला सोडणार नाही.

**२२०.**

ऐसे बोलुनी शिष्यवर । जातां झाला ईश्वराप्रत ।

शिव म्हणे शिष्योत्तमा । वर माग देऊ तवा ॥२२०॥

**अर्थ:** असे बोलून तो श्रेष्ठ शिष्य ईश्वराकडे गेला. शिव म्हणाला – हे शिष्योत्तमा, वर माग, मी देईन.

### ओवी २२१ ते २३०

**२२१.**

दीपक म्हणे ईश्वरासी । जरी वर देणे असे तुम्हांसी ।

प्रार्थू गुरूचिये पासी । पाठवा आधीं सदाशिवा ॥२२१॥

**अर्थ:** दीपक ईश्वराला म्हणाला – जर तुम्हाला वर द्यायचाच असेल तर प्रथम गुरूंकडे पाठवा.

**२२२.**

शिव म्हणे दीपकासी । पुढे न चले गुरूकडे त्यासी ।

वाट न धरी परियेसी । शिवदूत होय सिद्ध जाणा ॥२२२॥

**अर्थ:** शिव म्हणाले – गुरूकडे पुढे जाता येत नाही. त्या मार्गाला वाट नाही. शिवदूत ही सिद्ध जाणा.

**२२३.**

या कारणे तू पुढे पावे । याची सांगाती न व्हावे ।

तरी नेईन तुज घेवे । म्हणे पिनाकी तये वेळी ॥२२३॥

**अर्थ:** या कारणाने तूच पुढे जा. याची सांगाती होऊ नकोस. मग तुला घेऊन जाईन, असे पिनाकी त्यावेळी म्हणाले.

**२२४.**

दीपक म्हणे गुरुपासी । प्रार्थावी निरोप विनविसी ।

देतो वर शिव आम्हांसी । काळ असे थोडा बहुत ॥२२४॥

**अर्थ:** दीपक गुरूंना म्हणाला – मी आपली विनंती करतो. शिव आम्हाला वर देत आहेत. वेळ कमी आहे.

**२२५.**

विनवीतसे श्रीगुरूसी । निरोप द्यावा स्वामी आपणासी ।

गुरु म्हणे शिष्यासी । मागा वर हरापासी ॥२२५॥

**अर्थ:** तो श्रीगुरूंना विनवतो की स्वामींनी आज्ञा द्यावी. गुरु शिष्याला म्हणाले – हराकडून वर माग.

**२२६.**

स्वामी जेंवी कृपा करी । तैसेचि वोळखी थोरी ।

बोले दीपक गुरूप्रति । आपुले व्याधीची निवृत्ती ॥२२६॥

**अर्थ:** स्वामी जशी कृपा करतील तसेच मी ओळखेन. दीपक गुरूला म्हणाला – आपल्या व्याधीची निवृत्ती करा.

**२२७.**

हा वर शिवाचा मागेन । पापाची निवृत्ती करीन ।

तुमची सेवा सर्वकाळ करीन । हाच माझा मनोरथ ॥२२७॥

**अर्थ:** हा वर शिवाचा मी मागेन. पापाची निवृत्ती करीन. मी सर्वकाळ तुमची सेवा करीन, हाच माझा मनोरथ आहे.

**२२८.**

गुरु म्हणे शिष्यासी । शिवदूत दीपकासी ।

विस्तारेल कीर्ति त्रिभुवनासी । नाम दीपक सार्थक तुझे ॥२२८॥

**अर्थ:** गुरु शिष्याला म्हणाले – हे शिवदूता दीपकासी, तुझी कीर्ती त्रिभुवनात विस्तारेल. तुझे दीपक हे नाव सार्थक झाले.

**२२९.**

शिवू म्हणे दीपकासी । गुरूसी निरोपिले आम्हांसी ।

उपशम होय रोगासी । स्नान करिता मणिकर्णिकेसी ॥२२९॥

**अर्थ:** शिव दीपकाला म्हणाले – गुरूंनी आम्हांला निरोप दिला. मणिकर्णिकेस स्नान करताच रोगाचा उपशम होईल.

**२३०.**

गुरु स्नान करोनि उगमी । रोग गेले निवृत्ती परियेसी ।

जाता झाला स्वर्गासी । शिव पुढे धाडीतसे ॥२३०॥

**अर्थ:** गुरुनी स्नान केल्यावर रोग नाहीसे झाले. मग तो स्वर्गास गेला. शिव पुढे धाडीत होता.

### ओवी २३१ ते २४०

**२३१.**

गुरु म्हणे दीपकासी । तुला वरु व्हावे इच्छेसी ।

तुजहातुन उद्धरे संसारासी । होशील तू शिवदूत येथे ॥२३१॥

**अर्थ:** गुरु दीपकाला म्हणाले – तुला इच्छेप्रमाणे वर व्हावा. तुझ्यामुळे संसार उद्धरेल. तू येथे शिवदूत होशील.

**२३२.**

तू माझा प्रिय शिष्य येथे । वरदान दिधले श्रीगुरुनाथे ।

दीपक म्हणे स्वामी प्रभाते । काय करू या वरासी ॥२३२॥

**अर्थ:** तू माझा प्रिय शिष्य आहेस. श्रीगुरुनाथांनी वरदान दिले. दीपक म्हणाला – स्वामी, या वराचे काय करू?

**२३३.**

गुरुविण देह जरी वरदान । देता होई सदाशिव आपण ।

तरी नको रे वर जाण । करीन सेवा चरणी तुमच्या ॥२३३॥

**अर्थ:** गुरूवाचून जर सदाशिव वर देत असेल तरीही तो वर नको. तुमच्या चरणांची सेवा करीन.

**२३४.**

तुझे नाम विस्तारिले । दीपक म्हणोनि प्रसिद्ध झाले ।

ज्योतीश्वर सम जाणिले । गुरुभक्तां मंडळी ॥२३४॥

**अर्थ:** तुझे नाम विस्तारले. तू दीपक म्हणून प्रसिद्ध झालास. गुरुभक्तांच्या मंडळीत तुला ज्योतीश्वरासमान जाणिले.

**२३५.**

दीपक म्हणे गुरूसी । एकच असे विनवितो तुम्हांसी ।

प्रसन्न व्हावे स्वामी आम्हांसी । चरणी ठेवा दास म्हणोनि ॥२३५॥

**अर्थ:** दीपक गुरूला म्हणाला – एकच विनंती करतो. स्वामींनी प्रसन्न व्हावे. मला चरणी दास म्हणून ठेवा.

**२३६.**

वर नको मी आणिक । देह देऊनि तुम्हा माझे निका ।

स्वामी तुम्ही धन देखा । मी वर वोलखे परियेसा ॥२३६॥

**अर्थ:** दुसरा वर नको. माझा देह दिला तुम्हाला. तुम्हीच माझे धन आहात. असा वर मी ओळखतो.

**२३७.**

गुरु म्हणे शिष्यासी । तुझी कीर्ति असे त्रिभुवनासी ।

स्थानपती ज्योतीश्वरासी । तुज केले मी अयोध्या ॥२३७॥

**अर्थ:** गुरु शिष्याला म्हणाले – तुझी कीर्ती त्रिभुवनात असेल. स्थानपती ज्योतीश्वराला तुला मी अयोध्या केले.

**२३८.**

तुझेनि कीर्ति राहेल लोकी । अक्षय पदवी तुजला देखी ।

गुरुभक्त तू एकी । वरदान दिले परियेसा ॥२३८॥

**अर्थ:** तुझ्यामुळे कीर्ती लोकांत राहील. तुला अक्षय पदवी मिळेल. तू एक गुरुभक्त आहेस, असे वरदान दिले.

**२३९.**

ऐसी गुरूची कृपा दीपकासी । झाली परियेसा भक्तासी ।

तिहीं लोकी विख्यात होय त्यासी । कोण म्हणे मी नेदी वर ॥२३९॥

**अर्थ:** अशी गुरूची कृपा दीपक भक्ताला झाली. तिही लोकात तो विख्यात झाला. कोण म्हणेल मी वर देत नाही?

**२४०.**

गुरुमहिमा असे ऐसी । श्रुति पुराणे साक्षीसी ।

वेदशास्त्रे समस्तांसी । गुरुचि होय तारणारा ॥२४०॥

**अर्थ:** गुरुमहिमा अशी आहे. श्रुति-पुराणे साक्षी आहेत. वेदशास्त्रे सर्वांना गुरुच तारणारा आहे असे सांगतात.

### ओवी २४१ ते २५०

**२४१.**

येणेपरी ऐसी कथा । सिद्ध म्हणे नामकरणाते सर्वथा ।

भाकी वरदान व्यथा । जाईल म्हणोनि सांगतसे ॥२४१॥

**अर्थ:** अशाप्रकारे ही कथा सिद्ध नामकरणीला सांगतो. वरदान घे, व्यथा जाईल असे म्हणतो.

**२४२.**

नामकरणी म्हणे सिद्धासी । स्वामी सांगा आपणासी ।

स्वप्नी दिसला योगीश्वरासी । तो प्रत्यक्ष केवी झाला ॥२४२॥

**अर्थ:** नामकरणी सिद्धाला म्हणतो – स्वामी मला सांगा. स्वप्नी जो योगीश्वर दिसला तो प्रत्यक्ष कसा झाला?

**२४३.**

स्वप्नी चिन्ह आम्हा दिसे । नेणों सत्य केवी असे ।

प्रत्यक्ष मूर्ति तैसा दिसे । तेणे आमुचे दोष गेले ॥२४३॥

**अर्थ:** स्वप्नात चिन्ह दिसते. ते सत्य कसे असते हे कळत नाही. प्रत्यक्ष मूर्ती तशीच दिसली, त्यामुळे माझे दोष गेले.

**२४४.**

तरी ती मूर्ती कोण सिद्ध । विस्तारावे आम्हाप्रत ।

सिद्ध म्हणे सांगेन त्वरित । ऐक शिष्या एकचित्ते ॥२४४॥

**अर्थ:** तर ती मूर्ती कोणत्या सिद्धाची? ती आम्हाला विस्ताराने सांगा. सिद्ध म्हणतो – त्वरित सांगेन, एकचित्ताने ऐक.

**२४५.**

मंत्र तंत्र अति रहस्ये । व्यापक निजध्याने असे हर्षे ।

ब्रह्मरंध्रे शिवशिवे । सोहम हंस म्हणोनिया ॥२४५॥

**अर्थ:** मंत्र-तंत्र अतिरहस्य आहे. निजध्यानाने व्यापक हर्षाने असते. ब्रह्मरंध्रात शिवशिवा, सोहं-हंस म्हणून.

**२४६.**

योगीश्वराचे ध्यान स्वप्नी । प्रकाश पावे अशा जाणी ।

दुर्लभ असे साधन येणे । पूर्वजांचे माहात्म्ये ॥२४६॥

**अर्थ:** योगीश्वराचे ध्यान स्वप्नात अशा जाणीवेने प्रकाश पावते. हे साधन दुर्लभ असते, पूर्वजांच्या माहात्म्याने.

**२४७.**

तया योगीश्वराचे नाम । नृसिंहसरस्वती स्वामी धाम ।

गाणगापुरी विश्राम । स्थान त्याचे परियेसा ॥२४७॥

**अर्थ:** त्या योगीश्वराचे नाव श्रीनृसिंहसरस्वती स्वामी आहे. त्यांचे धाम गाणगापूर येथे आहे. तेथेच त्यांचे स्थान आहे.

**२४८.**

गाणगापुरी ब्रह्मकुंड । अमरजा भीमा तेथे अखंड ।

सिद्ध क्षेत्र ते परमानंद । श्रीनृसिंहसरस्वतीचे ॥२४८॥

**अर्थ:** गाणगापुरीला ब्रह्मकुंड आहे. अमरजा व भीमा तेथे अखंड आहेत. ते सिद्धक्षेत्र परमानंदाचे असून श्रीनृसिंहसरस्वतीचे स्थान आहे.

**२४९.**

तीर्थरूप वटवृक्ष । अक्षय असे अमृतसूक्त ।

होत पुराण विख्यात । प्रदक्षिणा करी सप्ताही ॥२४९॥

**अर्थ:** तेथे वटवृक्ष तीर्थरूप आहे. अक्षय अमृतसूक्त आहे. पुराणात विख्यात आहे. सप्ताही प्रदक्षिणा करतात.

**२५०.**

त्रयमूर्तीचा अवतार । जो युगी युगी होत असे अपार ।

त्याचे नाम परमेश्वर । वदावे श्रीनृसिंहसरस्वती ॥२५०॥

**अर्थ:** त्रिमूर्तींचा अवतार जो युगोगयुगी अपार असा होतो. त्याचे नाव परमेश्वर, असे श्रीनृसिंहसरस्वती यांना वदावे.

### ओवी २५१ ते २६०

**२५१.**

श्रीनृसिंहसरस्वती आपण । होती त्रिमूर्तीचे कारण ।

देव दैत्य मानव भूतपण । त्याचे हस्ते निर्मिले ॥२५१॥

**अर्थ:** श्रीनृसिंहसरस्वती आपणच त्रिमूर्तीचे कारण आहेत. देव, दैत्य, मानव, भूत हे सर्व त्यांच्या हस्ते निर्मिले गेले.

**२५२.**

गुरुस्वरूप सप्रेम । होऊनियां देह सधन ।

एकचि असे परम । तेथे दुजा नसे देखा ॥२५२॥

**अर्थ:** गुरुस्वरूप सप्रेम, देह सधन होऊनही ते एकच परम आहेत. तेथे दुजा (दुसरे) नसते.

**२५३.**

नामकरणी म्हणे स्वामी । विस्तारावे आम्ही आम्ही ।

तुम्ही सिद्ध ब्रह्मस्वरूपी । कैसेनी ऐसा बोलिले ॥२५३॥

**अर्थ:** नामकरणी म्हणतो – स्वामी, तुम्ही सिद्ध ब्रह्मस्वरूप आहात. तुम्ही असा बोललात ते विस्ताराने सांगा.

**२५४.**

सिद्ध म्हणे शिष्यासी । ऐक रे भक्तिमानसी ।

हरिहरांसह ब्रह्मयासी । गुरुम्हणोनि मानिजे ॥२५४॥

**अर्थ:** सिद्ध शिष्याला म्हणतो – हे भक्तिमानसा, ऐक. ब्रह्मा, विष्णु, शिव यांना गुरु म्हणून मानावे.

**२५५.**

श्रीनृसिंहसरस्वती । गुरु त्रिमूर्तीची उत्पत्ती ।

म्हणोनि सांगे निरुती । गुरुवाचा न वचावी ॥२५५॥

**अर्थ:** श्रीनृसिंहसरस्वती हे गुरु त्रिमूर्तीची उत्पत्ती आहेत. म्हणून असे निरुत सांगतात. गुरुवचन लाजू नये.

**२५६.**

स्वप्नी योगीश्वर आम्हा दिसे । तंव प्रत्यक्ष आम्हा असे ।

नृसिंहसरस्वती गुरु त्यासी । म्हणूनि सांगे नामकरणी ॥२५६॥

**अर्थ:** स्वप्नी योगीश्वर जो आम्हाला दिसला, तो प्रत्यक्ष आम्हाला असाच आहे. ते नृसिंहसरस्वती गुरु आहेत, असे नामकरणी म्हणतो.

**२५७.**

गुरुभक्ती प्रेमे मनी । स्वप्न दिसे सत्य होउनि ।

प्रत्यक्ष गुरु लाभे अवघेपणी । याचीये विधी असे जाणा ॥२५७॥

**अर्थ:** गुरुभक्ती प्रेमाने मनी धरल्यास स्वप्न दिसते व ते सत्य होते. प्रत्यक्ष गुरु लाभतात. हाच विधी आहे.

**२५८.**

तुवा पुसिले तये काळीं । सांगितले प्रश्न उत्तर त्वरिता ।

स्वामी निरोप देता कृपाळू । सर्वथा न लगे दुसरा ॥२५८॥

**अर्थ:** तू ज्या वेळी विचारलेस त्या वेळी त्वरित प्रश्नाचे उत्तर सांगितले. स्वामी कृपाळू असून निरोप देतात. दुसरे काही लागत नाही.

**२५९.**

एथे सकळ शंका । पडे गुरुच्या मुखा देखा ।

गुरुविना नाही सुखा । मोक्ष तर सोडा दुरूनी ॥२५९॥

**अर्थ:** येथे सर्व शंका गुरूच्या मुखाशी पडतात. गुरूशिवाय सुखही नाही, मोक्ष तर दूरच राहिला.

**२६०.**

साधन सोय सुविवेक । ज्यासी प्राप्त होय देख ।

तयासी अनुभव असे साक्ष । गुरुभक्ती विण न देखा ॥२६०॥

**अर्थ:** ज्याला साधन, सोय, सुविवेक प्राप्त होतो, त्याला अनुभवाने साक्ष असते. गुरुभक्तीशिवाय ते मिळत नाही.

### ओवी २६१ ते २७०

**२६१.**

श्रीगुरु महिमा असे थोर । कल्पकोटी अनंत असार ।

प्रपंची माजला संसार । गुरुवाचा न ऐकता ॥२६१॥

**अर्थ:** श्रीगुरु महिमा थोर आहे. कल्पकोटी अनंत असार आहेत. प्रपंचात गुरुवचन न ऐकता संसार माजलेला आहे.

**२६२.**

तयासी सांगावी कथा । तरी साहोनि एकचित्ता ।

आवडी करी अहर्निशा । त्याची भक्ति मी वानितो ॥२६२॥

**अर्थ:** त्याला कथा सांगावी तर एकचित्ताने सहन करावी. आवडीने अहोरात्र करावी. त्याची भक्ती मी वानितो.

**२६३.**

गुरुमहिमा न जो बोले । तयासी व्यर्थ हे बोले ।

बोलिले ब्रह्मादिकां झाले । ऋषीश्वर मानिती ॥२६३॥

**अर्थ:** गुरुमहिमा जो बोलत नाही त्याला हे बोलणे व्यर्थ आहे. बोलिल्याने ब्रह्मादिक झाले, ऋषीश्वर मानतात.

**२६४.**

एथे गुरु महिमा प्रसिद्ध । बोले श्रीसरस्वती सिद्ध ।

नामकरणी समाधान सदा । सकळ दोष गेले तयाचे ॥२६४॥

**अर्थ:** येथे गुरुमहिमा प्रसिद्ध आहे. श्रीसरस्वती सिद्ध म्हणाले. नामकरणीला सदा समाधान झाले. त्याचे सर्व दोष गेले.

**२६५.**

स्वामी द्यावी आज्ञा आता । तुम्ही निजध्यानी राहा समस्ता ।

भवसागराची व्यथा । गुरुकृपे निमाली ॥२६५॥

**अर्थ:** स्वामींनी आता आज्ञा द्यावी. तुम्ही निजध्यानी राहा. भवसागराची व्यथा गुरुकृपेने नाहीशी झाली.

**२६६.**

येणेपरी ही कथा । सिद्ध म्हणे साधकांप्रता ।

गुरुभक्ती प्रेमे सर्वथा । वर्तावे शिष्य लोकांनी ॥२६६॥

**अर्थ:** अशाप्रकारे ही कथा सिद्ध साधकांना सांगतात. गुरुभक्ती प्रेमाने सर्वथा वर्तावे, असे शिष्य लोकांनी.

**२६७.**

ही कथा जो कोणी ऐकील । सात दिवस विस्तारेल ।

त्याची पापे सर्व नाशील । निःसंदेह परियेसा ॥२६७॥

**अर्थ:** ही कथा जो कोणी सात दिवस विस्ताराने ऐकेल, त्याची सर्व पापे नाहीशी होतील. यात संशय नाही.

**२६८.**

पुत्रार्थी पुत्र प्राप्त करी । धनार्थी धन मिळे निर्धारी ।

रोगार्थी रोग निवारी । म्हणोनि ही कथा प्रख्यात ॥२६८॥

**अर्थ:** पुत्रार्थीला पुत्र प्राप्त होईल. धनार्थीला धन मिळेल. रोगार्थीचा रोग निवारेल. म्हणून ही कथा प्रख्यात आहे.

**२६९.**

येणेपरी हा अध्याय दुसरा । सांगितला विस्तारा ।

श्रीसरस्वतीचा विनंती सारा । पावावी ग्रंथसिद्धी ॥२६९॥

**अर्थ:** अशाप्रकारे हा दुसरा अध्याय विस्ताराने सांगितला. श्रीसरस्वतीची विनंती सारी आहे. ग्रंथसिद्धी पावावी.

**२७०.**

इति श्रीगुरुचरित्र परमकथा कल्पतरौ ।

श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने वेदधर्मदीपकसंवादे ।

श्रीगुरुत्रयमूर्ति वर्णनं द्वितीयोऽध्यायः ॥२७०॥

**अर्थ:** श्रीगुरुचरित्र या कल्पतरूमध्ये, श्रीनृसिंहसरस्वती यांच्या उपाख्यानात, वेदधर्म व दीपक संवादात, श्रीगुरु त्रिमूर्तीचे वर्णन असा हा दुसरा अध्याय समाप्त झाला.

### ओवी २७१ ते २७९

**२७१.**

श्रीगुरुदत्त प्रसन्न झाले । देखता भक्तांची भक्ती विस्तारली ।

हे अध्याय दुसरा सांगितला । भक्तप्रिय करिता सार्थक ॥२७१॥

**अर्थ:** श्रीगुरुदत्त प्रसन्न झाले. भक्तांची भक्ती पाहून विस्तारली. हा दुसरा अध्याय भक्तप्रियासाठी सार्थक करिता सांगितला.

**२७२.**

वेदधर्माची पापे गेली । दीपकाची कीर्ती विस्तारली ।

नामकरणी समाधान झाले । सिद्धाची वचने सत्यता ॥२७२॥

**अर्थ:** वेदधर्माची पापे गेली. दीपकाची कीर्ती विस्तारली. नामकरणी समाधान झाले. सिद्धाची वचने सत्यता दिसली.

**२७३.**

गुरुची महिमा असे थोर । ब्रह्मा विष्णु शिव निर्धार ।

ज्याच्या कृपेने सुर नर । तारिणी होती सकळिक ॥२७३॥

**अर्थ:** गुरुची महिमा थोर आहे. ब्रह्मा, विष्णु, शिव यांचाही तो निर्धार आहे. ज्याच्या कृपेने देव व मनुष्य सर्व तारले जातात.

**२७४.**

आणिक श्रीगुरुविण तारक । नाही ब्रह्मादिक ।

म्हणोनि गुरुची भक्ति एक । करावी मनुष्य सकळिक ॥२७४॥

**अर्थ:** गुरूशिवाय ब्रह्मादिकही तारक नाहीत. म्हणून सर्व मनुष्यांनी फक्त गुरुभक्तीच करावी.

**२७५.**

द्वितीय अध्याय हा । सकळ संसयाची दाहा ।

पठण करिता मनोरथा । पुरती होती सकळिक ॥२७५॥

**अर्थ:** हा दुसरा अध्याय सर्व संशयाचा दाहक आहे. याचे पठण करिता सर्व मनोरथ पूर्ण होतात.

**२७६.**

श्रीगुरुची कृपा असे । जेथे जेथे भक्ती भाव असे ।

तयाचे अंत:करणी वसे । श्रीनृसिंहसरस्वती ॥२७६॥

**अर्थ:** जेथे जेथे भक्ती-भाव असेल तेथे श्रीगुरुची कृपा असेल. अशा भक्ताच्या अंतःकरणी श्रीनृसिंहसरस्वती वास करतात.

**२७७.**

श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु । श्रीनृसिंहसरस्वत्यार्पणमस्तु ।

श्रीपादश्रीवल्लभार्पणमस्तु । श्रीगुरुचरित्रार्पणमस्तु ॥२७७॥

**अर्थ:** श्रीगुरुदत्तात्रेयाला अर्पण असो. श्रीनृसिंहसरस्वतीला अर्पण असो. श्रीपादश्रीवल्लभाला अर्पण असो. श्रीगुरुचरित्राला अर्पण असो.

**२७८.**

इति श्रीगुरुचरित्र द्वितीयोऽध्यायः संपूर्णः । श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु ॥२७८॥

**अर्थ:** अशाप्रकारे श्रीगुरुचरित्राचा दुसरा अध्याय संपूर्ण झाला. श्रीगुरुदत्तात्रेयाला अर्पण असो.

**२७९.**

ओवीसंख्या २७९ । श्रीगुरुदत्तार्पणमस्तु ॥२७९॥

**अर्थ:** एकूण ओवीसंख्या २७९ आहे. श्रीगुरुदत्ताला अर्पण असो.

#श्रीगुरुचरित्र #अध्याय२_भाग३ #गुरुमहिमा #संदीपक #वेदधर्म #गुरुसेवा #श्रीनृसिंहसरस्वती #मराठीस्त्रोत

---

© marathi-strotra.blogspot.com | सर्व स्तोत्रे मराठीत | गणपती बाप्पा मोरया! 🙏

## 📌 आमचे सर्व लिंक एकाच ठिकाणी:

👉 **ब्लॉग:** https://marathi-strotra.blogspot.com

👉 **Telegram:** https://t.me/marathistrotra

👉 **Instagram:** https://instagram.com/sarva_marathi_strotra

👉 **YouTube:** https://youtube.com/@sarva_marathi_strota

👉 **Facebook:** सर्व मराठी स्त्रोत (सर्च करा)

👉 **Linktree:** https://linktr.ee/sarvamarathistrotra

**🙏 कृपया सर्व प्लॅटफॉर्मवर फॉलो करा 🙏**