संत समर्थ रामदास स्वामी | जीवन, साहित्य, मंत्र, शिकवण व मंदिरे | पूर्ण माहिती

 

॥ श्रीराम जय राम जय जय राम ॥

**संत समर्थ रामदास स्वामी – शिवरायांचे आध्यात्मिक गुरू, रामभक्त, समाजसुधारक** 🚩

संत समर्थ रामदास स्वामी हे १७व्या शतकातील एक महान संत, योगी, तत्त्वज्ञ, कवी आणि समाजसुधारक होते. ते छत्रपती शिवाजी महाराजांचे आध्यात्मिक गुरू होते. त्यांच्या **दासबोध, मनोबोध, श्रीरामविजय, करुणाष्टके** यांसारख्या अमूल्य साहित्याने मराठी साहित्य समृद्ध केले. ‘समर्थ’ म्हणजे ज्यांनी शारीरिक व मानसिक सामर्थ्य योग्य मार्गाने मिळवले.

त्यांचे मूळ नाव **नारायण तोसर (नारायण सूर्याजीपंत कुलकर्णी)** होते. त्यांचा जन्म **वि.सं. १६६४, रामनवमी (शके १५३०, इ.स. १६०८)** रोजी जांब (जालना जिल्हा, महाराष्ट्र) येथे झाला .

### बालपण व प्रारंभिक जीवन – वैराग्याची बीजे

बालपणी नारायण हा अत्यंत हुषार व धार्मिक होता. सात वर्षांचा असताना त्याचे वडील सूर्याजीपंत यांचे निधन झाले. एकदा लग्न समारंभात वराला पाहून तो विचार करू लागला, “सगळेच मरतात. मग हा सोहळा कशासाठी?” त्याच वयात मैत्रिणीशी खेळताना एक नाटक बघितले. त्यात एका राजाचा मृत्यू झाला होता. या दोन्ही घटनांनी त्याच्या मनात वैराग्य निर्माण केले.

घरून पळून तो निघाला आणि अखेर **ताकळी (जि. नासिक)** येथे **श्रीलक्ष्मीनारायण स्वामी** यांचे शिष्यत्व स्वीकारले. तेथेच त्यांचा **‘सामर्थ्य’** चा साक्षात्कार झाला. साधनेनंतर प्रथमच **‘रामकृष्ण हरी’** म्हणत हात उंचावले अन् त्यांचे **‘समर्थ रामदास’** हे नाव पडले . यानंतर ते १२ वर्षे संपूर्ण भारतभर अखंड भ्रमण करत राहिले.

### गुरूमंत्र – श्रीराम जय राम जय जय राम

समर्थ रामदास स्वामींनी आपल्या शिष्यांना **‘श्रीराम जय राम जय जय राम’** हा मंत्र दिला. हा एक अत्यंत सामर्थ्यशाली १२ अक्षरी मंत्र आहे.

| रचना | अर्थ |

|---|---|

| **श्रीराम** | साक्षात रामाचे स्मरण (प्रथम आवाहन) |

| **जय राम** | रामाचा जयजयकार (विजय) |

| **जय जय राम** | रामाचाच वारंवार जय असो (अनन्य भक्ती) |

**भावार्थ:** “हे प्रभु श्रीराम, तुझाच जय असो. माझ्या जीवनात, प्रत्येक कृतीत, तुझ्या नामाचा विजय असो.” हा मंत्र **विघ्ने दूर करणारा, धैर्य देणारा आणि शारीरिक/मानसिक बळ देणारा** मानला जातो. रामदास स्वामींच्या शिष्यांना (रामदासी संप्रदाय) आजही हाच मंत्र म्हणतात.

### संत रामदास व शिवाजी महाराज – गुरु-शिष्य परंपरा

शिवाजी महाराजांच्या गादीवर बसल्याच्या दुसऱ्याच दिवशी (वि.सं. १७१०) त्यांची **राजगडावर** पहिली भेट झाली . महाराज स्वतः घोड्यावरून उतरले आणि त्यांनी गुरूंचा स्वीकार केला. रामदास स्वामींनी शिवरायांना **‘माझे कार्य तू करशील’** ही अभयदान दिली . त्यांनी महाराजांना आध्यात्मिक प्रेरणा, राजनैतिक मार्गदर्शन आणि हिंदवी स्वराज्याचे ध्येय दिले. महाराज गुरूंना **‘बाप’** म्हणत, त्यांच्याशी पत्रव्यवहार करत, सज्जनगड मठाला देणग्या देत.

**‘आपुल्या पुरुषार्थ वैभवे । बहुतांस सुखी करावे ।।’** हे स्वामींचे वचन महाराजांनी आचरणात आणले.

### प्रमुख साहित्य व मंत्र (अर्थासह)

#### १. दासबोध (मुख्य ग्रंथ)

२० दशकांत (भागांत) विभागलेला हा ग्रंथ **गुरू-शिष्य संवाद** शैलीत आहे. त्यात आत्मज्ञान, योग, राजकारण, अर्थशास्त्र, समाजसेवा, युद्धनीती यांचा सुंदर समन्वय आहे.

**दासबोधातील एक प्रसिद्ध समास (ओवी):**

**“जे जे व्हावे ते ते झालें। म्हणोनि चित्तीं उपजलें।**

**विचारोनि पाहतां गेले। मूळचि निधन नाही ॥”**

**अर्थ:** जे काही घडले ते योग्यच घडले अशी भावना ठेवल्याने चित्त स्थिर होते. विचार केल्यावर जाणवते की मूळ सत्याचा कधी नाश होत नाही.

#### २. करुणाष्टके (दहा प्रमुख स्तोत्रे)

करुणासागर रामरूपी प्रभूचे दहा स्तोत्र. ही **रूप, दाक्षिण्य, संकटमोचन, भक्तप्रेम** इ. गुणांची स्तुती आहे. यातील अष्टक (आठ श्लोक) वरच स्वामींनी रामस्तवन केले .

**प्रसिद्ध श्लोक व अर्थ:**

**“न जानामि योगं जपं नैव पूजाम्।**

**न जानामि त्वत्पाद-पूजां न मन्त्रम्।**

**न जानामि देव व्रतं नैव चान्यत्।**

**प्रभो रक्ष मां सर्वदा दीनबन्धो ॥”**

**अर्थ:** हे देवा, मला योग, जप, पूजा, तुझ्या चरणांचे पूजन, मंत्र, व्रते – यापैकी काहीही येत नाही. तू दीनांचा बंधू आहेस. म्हणून मला नेहमी रक्षण दे.

**लाभ:** ज्यांना जटिल साधना करता येत नाही, त्यांनीही रामदास स्वामींचा हा मंत्र निष्ठेने जपावा. रामदास स्वामींचा हा मंत्र **नवसापुरण्यासाठी** प्रसिद्ध आहे.

#### ३. श्रीरामविजय (महाकाव्य)

हनुमंत, बिभीषण, जामवंत यांसारख्या पात्रांच्या सहाय्याने श्रीरामांनी रावणाचा वध करून राज्य प्राप्त केल्याचे महाकाव्य. **शौर्य, धैर्य, मित्रता, राजकारण यांचा उत्तम बोध** यातून मिळतो.

### आरती – श्रीमद् समर्थ रामदास गुरुवर आरती (अर्थासह)

**जय जय जय रामदासा स्वामी ॥ जय जय सद्गुरु संन्यासी ॥ ध्रु.॥**

**अर्थ:** रामदास स्वामी आणि सद्गुरु संन्यासी यांचा जयजयकार असो.

**तूं रामाचिये कृपेसाठी । धरिला अवतार ह्या गोठी ॥**

**व्यापिलें त्वां हें विश्व सृष्टी । कोणा न कळे तुझी लीला ॥ १ ॥**

**अर्थ:** रामाच्या कृपेसाठी तू अवतार धारण केलास. तुझी लीला इतकी गूढ आहे की तू सर्व विश्व व्यापून आहेस.

**विश्व व्यापून तूं नित्य स्थित । तुझें नाम समर्थ प्रसिद्ध ।**

**श्रीराम मंत्र जपसी सदा । तुज विश्वासी पावे विधी ॥ २ ॥**

**अर्थ:** सर्वत्र व्यापून राहणार्या तुलाच समर्थ म्हणतात. तू ‘श्रीराम’ मंत्र सदा जपतोस. तुझ्यावर विश्वास ठेवणाऱ्यांची कार्ये सिद्ध होतात.

**॥ जय जय रघुवीर समर्था रामदासा ॥**

**॥ जय राम जय राम जय रामा स्वामी ॥**

(ही आरती सज्जनगड व इतर रामदासी मठांत नित्य म्हटली जाते.)

### स्थापन केलेले मठ व मंदिरे

रामदास स्वामींनी संपूर्ण भारतात **११००** पेक्षा अधिक मठ / गाद्या स्थापन केल्या .

| प्रमुख मठ | स्थान | वैशिष्ट्य |

|---|---|---|

| **सज्जनगड** | सातारा, महाराष्ट्र | समाधी स्थळ (उत्तराभिमुख) |

| **शिंगणापूर ग्रामदैवत** | अहमदनगर, महाराष्ट्र | ‘श्रीराम जय राम’ ची हनुमान प्रतिष्ठा |

| **चाफळ** | सातारा | स्वामींचे वास्तव्य व साहित्यलेखन |

| **ताकळी** | नाशिक | गुरूंची गादी (श्रीलक्ष्मीनारायण) |

| **पारळी (वैजनाथ)** | बीड, महाराष्ट्र | महादेव ज्योतिर्लिंगाजवळ |

| **जांब** | जालना | जन्मस्थानी स्मारक |

### रामदासी संप्रदाय – आजची उपासना

रामदास स्वामींनी स्थापन केलेल्या संप्रदायास ‘रामदासी’ म्हणतात. त्यांच्या अनुयायांची तीन लक्षणे:

- **मंत्र:** ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ किंवा ‘श्री राम जय राम’

- **वस्त्र:** भगवा गेरुआ वस्त्र (गुरु रामदासांनी हाच रंग धारण केला)

- **मूळ संत साहित्य** : नित्य दासबोध, श्रीरामविजय यांचा अभ्यास व पुरश्चरण.

### विचार व शिकवण (प्रमुख विचार)

| विचार | स्पष्टीकरण |

|---|---|

| **श्रीराम नामस्मरण** | ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ – एकाग्रतेचा सोपा मार्ग |

| **समता (जातपात निषेध)** | “मानव देवाचे मंदिर आहे. जातपात पाप आहे.” |

| **कष्टाचे माहात्म्य** | “आपुल्या पुरुषार्थ वैभवे । बहुतांस सुखी करावे ।।” – स्वतः प्रयत्न करून दुसऱ्यांचे भले करावे. |

| **दृढ संकल्प शक्ती** | “भगवंताच्या इच्छेने अडथळे नकोत म्हणून न बसता, सतत प्रयत्न करावा.” |

| **राष्ट्रभक्ती** | स्वराज्य स्थापनेतून हिंदू धर्माचे रक्षण करणे |

### उपसंहार

संत समर्थ रामदास स्वामी ही केवळ एक ऐतिहासिक व्यक्ती नव्हे, तर एक **कर्तृत्वाची देवता** होती. त्यांनी मंदिरे, पुतळे यापेक्षा **जनजागृती, प्रबोधन, संघटन, शिक्षण** यांना प्राधान्य दिले. शिवरायांसारखे योद्धे ज्यांच्या भेटीला धावत येत, ते संत होते.

त्यांचे **‘श्रीराम जय राम’** मंत्र, ‘दासबोध’ मधील सूत्रे आणि समाधीस्थळी पूजन हा वारसा आजही भारताला दिशा देत आहे.

**‘रामदासांचा राम माझा ।। रामदासाचा राम माझा ।।’**

**॥ जय जय रघुवीर समर्थ ॥**

**॥ श्रीराम जय राम जय जय राम ॥**

#संतसमर्थरामदास #रामदासस्वामी #श्रीरामजयराम #दासबोध #शिवरायांचेगुरू #रामदासीसंप्रदाय #सज्जनगड #मराठीस्त्रोत #श्रीरामरक्षास्तोत्र #समर्थ

---

© marathi-strotra.blogspot.com | सर्व स्तोत्रे मराठीत | गणपती बाप्पा मोरया! 🙏

## 📌 आमचे सर्व लिंक एकाच ठिकाणी:

👉 **ब्लॉग:** https://marathi-strotra.blogspot.com

👉 **Telegram:** https://t.me/marathistrotra

👉 **Instagram:** https://instagram.com/sarva_marathi_strotra

👉 **YouTube:** https://youtube.com/@sarva_marathi_strota

👉 **Facebook:** सर्व मराठी स्त्रोत (सर्च करा)

👉 **Linktree:** https://linktr.ee/sarvamarathistrotra

**🙏 कृपया सर्व प्लॅटफॉर्मवर फॉलो करा 🙏**