श्री तुळजाभवानी माता | मंदिर, इतिहास, आरती, मंत्र व अर्थासह संपूर्ण माहिती

 

॥ ॐ एं ह्रीं क्लीं चामुण्डायै विच्चे ॥

⚔️ **श्री तुळजाभवानी माता – महाराष्ट्राची कुलस्वामिनी** ⚔️

तुळजाभवानी माता ही आदिशक्तीचेच एक रूप आहे. तिला तुळजा भवानी, त्वरिता, तुरजा, अंबा, जगदंबा या नावांनीही ओळखले जाते. 'भवानी' या शब्दाचा अर्थ **'जीवन देणारी'** असा आहे. ती जगाची निर्मिती, स्थिती, संहार करणारी मूळ शक्ती आहे.

### मातेच्या नावाचा अर्थ (Meaning)

| नाव | अर्थ |

|---|---|

| **भवानी** | जीवन देणारी, निसर्गशक्तीचा स्रोत|

| **तुळजा** | तुळजापूर येथे स्थायिक झालेली|

| **त्वरिता** | जी त्वरित प्रसन्न होते व फल देते|

| **जगदंबा** | संपूर्ण विश्वाची आई|

| **अंबा / अंबे** | आई (प्रेमाने संबोधन)|

**आदि शंकराचार्यांचे वचन:** *जी व्यक्ती दिवसातून तीन वेळा 'भवानी' नावाचा उच्चार भक्तीने करते, तिला दुःख, पाप, रोग व अकाली मृत्यू बाधत नाही*.

### श्री तुळजाभवानी मंदिर – स्थान व वैशिष्ट्ये

| बाब | तपशील |

|---|---|

| **स्थान** | तुळजापूर, धाराशिव (पूर्वीचे उस्मानाबाद) जिल्हा, महाराष्ट्र|

| **पर्वत** | यमुनाचल टेकडी (बालाघाट रेंज)|

| **समुद्रसपाटीपासून उंची** | ६४८ मीटर (२,१२६ फूट)|

| **बांधकाम काळ** | इ.स. ११६९ (१२ वे शतक)|

| **निर्माता** | महामंडलेश्वर मारददेव (कदंब राजवंश)|

| **शैली** | हेमाडपंथी|

मंदिर सोलापूरपासून ४५ किमी अंतरावर आहे. महाराष्ट्रातील **चार महान शक्तिपीठां**पैकी हे एक आहे:

1. तुळजाभवानी (तुळजापूर)

2. महालक्ष्मी (कोल्हापूर)

3. महामाया रेणुका (माहूर)

4. सप्तश्रृंगी (वणी)

### मूर्तीचे स्वरूप व वैशिष्ट्ये

| वैशिष्ट्य | तपशील |

|---|---|

| **स्वरूप** | स्वयंभू (Swayambhu – आपोआप प्रकट)|

| **उंची** | अंदाजे ३ फूट (९१ सेमी)|

| **दगड** | काळा ग्रॅनाइट|

| **भुजा** | अष्टभुजा (८ हात), विविध शस्त्रे धारण केलेली|

| **मुद्रा** | अभय मुद्रा – भक्तांना आशीर्वाद|

| **प्रतीक** | डाव्या पायाखाली महिषासुर, उजवीकडे सिंह वाहन|

| **इतर देवता** | खांद्यावर चंद्र व सूर्य; समोर मार्कंडेय ऋषी|

मूर्तीवर हातातील शस्त्रे व महिषासुराची शेंडी दिसते. देवीच्या डाव्या पायाखाली महिषासूर असून उजवीकडे सिंह आहे. असे मानले जाते की येथे **देवी सतीचा चेहरा** पडला होता म्हणून हे स्थान अधिक पवित्र आहे.

### पौराणिक कथा

#### १. कर्दम ऋषी व अनुभूतीची कथा (स्कंदपुराण)

प्राचीन काळी कर्दम नावाचे ऋषी होते. त्यांच्या मृत्यूनंतर त्यांची पत्नी अनुभूती आपल्या बाळासह वनवासात राहत होती. तिला **कुकूर** नावाच्या राक्षसाचा त्रास होऊ लागला. अनुभूतीने देवीची तपश्चर्या केली. देवी प्रसन्न झाली व तिने कुकूर राक्षसाचा वध केला. अनुभूतीच्या विनंतीवरून देवी यमुनाचल टेकडीवर स्थायिक झाली. तेव्हापासून ती **'तुळजाभवानी'** म्हणून ओळखली जाऊ लागली.

#### २. मधु-कैटभ व महिषासुराची कथा

एकदा मधु व कैटभ या राक्षसांचा जगात हैदोस माजला होता. सर्व देवांनी ब्रह्मदेवाकडे मदत मागितली. ब्रह्मदेवांनी आदिशक्तीची प्रार्थना केली. तेव्हा देवीने सप्तमातृकांसह (ब्राह्मी, वैष्णवी, माहेश्वरी, इंद्राणी, कौमारी, वाराही, चामुंडा) राक्षसांचा संहार केला.

याचप्रमाणे, महिषासुर नावाच्या राक्षसाने म्हशीचे रूप धारण केले होते. भवानी देवीने त्याचा वध केला. तेव्हापासून ती 'महिषासुरमर्दिनी' म्हणून ओळखली जाते.

### इतिहासातील महत्त्व – छत्रपती शिवाजी महाराज

**तुळजाभवानी ही छत्रपती शिवाजी महाराजांची कुलदेवता आहे**.

शिवाजी महाराज नेहमी या मंदिरात येऊन मातेचे आशीर्वाद घेत. अशी आख्यायिका आहे की मातेने शिवरायांना **'भवानी तलवार'** (चंद्रहास) प्रदान केली, ज्याच्या सामर्थ्याने त्यांनी अनेक लढाया जिंकल्या.

निजामाच्या राज्यात शिवरायांचा जन्म झाला असला तरी **स्वराज्य स्थापनेसाठी मातेच्या कृपेचाच आधार होता**. भवानी माता ही शिवाजी महाराजांसाठी प्रेरणास्थान होती.

*अनेक मराठा कुळे, देशस्थ ब्राह्मण, धनगर, माळी, कोळी, सोनार, गवळी, भोई, भोपे, कदम आदी अनेक जाती-पंथांची ही कुलदेवता आहे*.

### तुळजाभवानी मातेचे प्रसिद्ध मंत्र

#### १. मूल मंत्र (बीज मंत्र)

**॥ ॐ एं ह्रीं क्लीं चामुण्डायै विच्चे ॥**

(हा मंत्र देवी चामुंडा/भवानीचे बीजरूप आहे.)

#### २. विजय व संरक्षण मंत्र

**॥ ॐ ह्रीं श्रीं जगद्रक्षकायै भवान्यै श्रीं ह्रीं क्लीं नमः स्वाहा ॥**

**अर्थ:** हे जगाचे रक्षण करणाऱ्या भवानी देवी, तुला नमस्कार. तू ह्रीं, श्रीं, क्लीं या बीजांसहित दैवी उर्जा, समृद्धी व इच्छा पूर्ण करणारी आहेस. हे अर्पण स्वीकार.

#### ३. साधा भक्ती मंत्र

**॥ ॐ भवान्यै नमः ॥**

**अर्थ:** भवानी देवीला नमस्कार.

#### ४. शक्ती वीज मंत्र

**॥ ॐ भं भवानीं क्लीं दुं नमः ॥**

**अर्थ:** मी भवानी देवीला प्रार्थना करतो आणि शक्ती, इच्छापूर्ती व संरक्षणासाठी 'भं', 'क्लीं', 'दुं' या बीजांचा उच्चार करतो.

### देवीची नावे व अर्थ (१०८ नावांपैकी काही)

| नाव | अर्थ |

|---|---|

| **आदी पराशक्ती** | मूळ शक्ती |

| **महिषासुरमर्दिनी** | महिषासुराचा वध करणारी |

| **करुणास्वरूपिणी** | दयेची मूर्ती |

| **उग्रचंडा** | प्रचंड क्रोध करणारी रूप |

| **भद्रकाली** | कल्याणकारी काळी रूप |

| **जगन्माता** | जगाची आई |

| **वरप्रसादिनी** | वरदान देणारी |

| **शिवा** | कल्याणकारी |

| **चंडिका** | प्रचंड शक्ती |

| **तुरजा** | त्वरित फल देणारी |

### मंदिर परिसर – दर्शनाची स्थळे

| स्थळ | वैशिष्ट्य |

|---|---|

| **महाद्वार (निंबाळकर दरवाजा)** | मुख्य प्रवेशद्वार|

| **राजा शाहाजी महाद्वार व राजमाता जिजाऊ महाद्वार** | शिवरायांच्या पालकांची नावे|

| **कल्लोळ तीर्थ** | डाव्या बाजूला असलेले पवित्र जलकुंड|

| **गोमुख तीर्थ** | उजव्या बाजूला, अहोरात्र पाण्याचा प्रवाह|

| **अमृतकुंड** | पवित्र जलकुंड|

| **सिद्धीविनायक मंदिर** | गणेशाचे मंदिर|

| **श्री संत ज्ञानेश्वर व तुकाराम धार्मिक ग्रंथालय** | दोन मोठी ग्रंथालये|

| **होमकुंड** | देवीसमोर यज्ञकुंड|

### विशेष उत्सव

| उत्सव | काळ | महत्त्व |

|---|---|---|

| **नवरात्रोत्सव** | आश्विन महिना | मोठा उत्सव, देशभरातून भक्त येतात|

| **गुढी पाडवा** | चैत्र महिना | नवीन वर्षारंभ, देवीची विशेष पूजा|

| **मंगळवार मिरवणूक** | प्रत्येक मंगळवार | देवीची मूर्ती रथातून नेण्यात येते|

| **दसरा (विजयादशमी)** | आश्विन शुद्ध दशमी | शिवरायांशी संबंधित, विजयाचा दिवस|

| **मकर संक्रांती** | जानेवारी | पवित्र स्नान व दान|

नवरात्रात देवीची प्रतिष्ठा भल्या पहाटे केली जाते व नऊ दिवस विविध उत्सव साजरे केले जातात.

### नित्य पूजा व आरती

मंदिरात दररोजी **देवीची दोन वेळा मुख्य पूजा** केली जाते – सकाळी व संध्याकाळी. देवीला साडी, दागिने, हळद, कुंकू, फुले, वाहनाची आरती व नैवेद्य अर्पण केला जातो.

**श्री तुळजाभवानी आरती (प्रसिद्ध आरती)**

**॥ जय देवी जय देवी जय तुळजाभवानी ।**

**शुम्भ निशुम्भ मर्दिनी, महिषासुर मर्दिनी ॥ धृ. ॥**

**अर्थ:** हे तुळजाभवानी देवी, तुझा जयजयकार असो. तू शुम्भ-निशुम्भ व महिषासुर यांचा वध करणारी आहेस.

*(ही आरतीची प्रथम ओळ आहे. ब्लॉगमध्ये पूर्ण आरती स्वतंत्रपणे जोडता येईल.)*

### उपसंहार

तुळजाभवानी माता ही केवळ देवता नसून **श्रद्धा, कर्तृत्व व शौर्य यांचे प्रतीक** आहे. शिवरायांपासून आजतागायत लाखो भक्त तिच्या चरणी मस्तक ठेवतात. नवरात्र असो वा मंगळवार – तुळजापूरची यात्रा प्रत्येक भाविकाची अभिलाषा असते.

मातेची कृपा सर्वांवर सदा सहाय्यभूत होवो.

**॥ जय जय तुळजाभवानी माता ॥**

**॥ जय भवानी, जय शिवाजी ॥**

#तुळजाभवानी #तुळजापूर #शक्तिपीठ #भवानीमाता #शिवरायांचीकुलदेवता #जयभवानीजयशिवाजी #नवरात्रोत्सव #आदिशक्ती #मराठीस्त्रोत #तुळजाभवानीमंदिर #कुलदेवता #महिषासुरमर्दिनी

---

© marathi-strotra.blogspot.com | सर्व स्तोत्रे मराठीत | गणपती बाप्पा मोरया! 🙏

## 📌 आमचे सर्व लिंक एकाच ठिकाणी:

👉 **ब्लॉग:** https://marathi-strotra.blogspot.com

👉 **Telegram:** https://t.me/marathistrotra

👉 **Instagram:** https://instagram.com/sarva_marathi_strotra

👉 **YouTube:** https://youtube.com/@sarva_marathi_strota

👉 **Facebook:** सर्व मराठी स्त्रोत (सर्च करा)

👉 **Linktree:** https://linktr.ee/sarvamarathistrotra

**🙏 कृपया सर्व प्लॅटफॉर्मवर फॉलो करा 🙏**