श्री गुरूचरित्र अध्याय ४ | अनसूया-अत्रि, दत्तात्रेय अवतार | ओवी १ ते ७७ अर्थासह

 

॥ श्री गुरुदेव दत्त ॥

📖 **श्री गुरूचरित्र – अध्याय चौथा (ओवी १ ते ७७)** 📖

### चतुर्थ अध्याय – अनसूया-अत्रि, त्रिमूर्ती अवतार व दत्तात्रेयाची उत्पत्ती

श्री गुरूचरित्राच्या चौथ्या अध्यायात सिद्ध-नामधारक संवाद, अनसूया-अत्रि ऋषींची पतिव्रता, त्रिमूर्तींचा परीक्षार्थ भिक्षुकवेष, अनसूयेच्या तपोबळाने त्रिमूर्तींचे बाळरूप, त्यांची स्तनपान व दत्तात्रेयाची उत्पत्ती याचे विस्तृत वर्णन आहे.

**एकूण ओवी : ७७**

---

### ओवी १ ते १०

**१.**

ऐशी शिष्याची विनंती । ऐकोनि सिद्ध काय बोलती ।

साधु साधु तुझी भक्ति । प्रीति पावो गुरुचरणी ॥१॥

**अर्थ:** अशी शिष्याची विनंती ऐकून सिद्ध मुनी म्हणतात – साधु, साधु! तुझी भक्ती उत्तम आहे. तुला गुरुचरणी प्रीती प्राप्त होवो.

**२.**

ऐक शिष्यचूडामणी । धन्य धन्य तुझी वाणी ।

आठवतसे तुझ्या प्रश्नी । आदिमध्यावसानक ॥२॥

**अर्थ:** हे शिष्यचूडामणी (शिष्यश्रेष्ठा), ऐक. तुझी वाणी धन्य आहे. तुझ्या प्रश्नाने आदि, मध्य व अंत (त्रिकाळ) आठवतो.

**३.**

प्रश्न केला बरवा निका । सांगेन आतां तुज विवेका ।

अत्रि ऋषीचा पूर्वका । सृष्टीपासोनि सकळ ॥३॥

**अर्थ:** तू चांगला प्रश्न केला. आता मी तुला विवेकाने सांगतो. अत्रि ऋषींचा सृष्टीपासूनचा सर्व पूर्वेतिहास.

**४.**

पूर्वी सृष्टि नव्हती काही । जलमय होते सर्वही ।

आपोनारायण म्हणोनि पाही । वेद बोलती याची कारणे ॥४॥

**अर्थ:** पूर्वी सृष्टी काही नव्हती. सर्व जलमय होते. यालाच 'आपोनारायण' म्हणतात. वेद असे का बोलतात ते पाहा.

**५.**

उदक आपोनारायण । सर्वा ठायी वास पूर्ण ।

बुद्धिसंभवप्रपंचगुण । हिरण्यगर्भ अंड निर्मिले ॥५॥

**अर्थ:** ते उदकच आपोनारायण (जलात नारायण). सर्वत्र पूर्ण वास आहे. बुद्धीच्या संभवाने प्रपंचगुणांनी हिरण्यगर्भ अंड निर्माण केले.

**६.**

तेचि ब्रह्मांड नाम जाहले । रजोगुने ब्रह्मासि निर्मिले ।

हिरण्यगर्भ नाम पावले । देवतावर्ष एक होते ॥६॥

**अर्थ:** तेच ब्रह्मांड नावाने ओळखले गेले. रजोगुणाने ब्रह्मदेवाला निर्माण केले. त्याला 'हिरण्यगर्भ' नाव पडले. ते एक देवतांचे वर्ष (काळ) होते.

**७.**

तेचि ब्रह्मांड देखा । फुटोनि शकले झाली ऐका ।

एक शकल भूमिका । होऊनि ठेली शकले दोनि ॥७॥

**अर्थ:** ते ब्रह्मांड फुटून शकले झाली. एक शकल (तुकडा) पृथ्वी होऊन ठेली, दोन शकले झाली.

**८.**

ब्रह्मा तेथे उपजोन । रचिले चवदाहि भुवन ।

दाही दिशा मानसवचन । काळ कामक्रोधादि सकळ ॥८॥

**अर्थ:** तेथे ब्रह्मदेव उत्पन्न झाले. त्यांनी चौदा भुवने रचली. दहा दिशा, मन, वचन, काळ, काम, क्रोध इत्यादी सर्व निर्माण केले.

**९.**

सृष्टि रचावयासी । सप्त पुत्र उपजवी मानसी ।

नामे सांगेन परियेसी । सात जण ब्रह्मपुत्र ॥९॥

**अर्थ:** सृष्टी रचण्यासाठी (ब्रह्मदेवाने) मानस (मनोमात्र) सात पुत्र उत्पन्न केले. त्यांची नावे सांगतो.

**१०.**

मरीचि अत्रि आंगिरस । पुलस्त्य पुलह क्रतु वसिष्ठ ।

सप्त पुत्र जाहले श्रेष्ठ । सृष्टिकर्ता ब्रह्मा जाण ॥१०॥

**अर्थ:** मरीचि, अत्रि, आंगिरस, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, वसिष्ठ – हे सात श्रेष्ठ पुत्र झाले. ब्रह्मदेव हा सृष्टीचा कर्ता आहे, हे जाण.

### ओवी ११ ते २०

**११.**

सप्त ब्रह्मपुत्रांमधील अत्रि । तेथूनि पीठ गुरुसंतति ।

सांगेन ऐका एकचित्ती । सभाग्य नामधारका ॥११॥

**अर्थ:** या सात ब्रह्मपुत्रांमधील अत्रि ऋषी. त्यांच्यापासून गुरुपरंपरेचे पीठ आहे. हे सभाग्य नामधारका, एकचित्ताने ऐक.

**१२.**

ऋषि अत्रीची भार्या । नाम तिचे अनसूया ।

पतिव्रताशिरोमणिया । जगदंबा तेचि जाण ॥१२॥

**अर्थ:** अत्रि ऋषींची पत्नी अनसूया ही पतिव्रतांची शिरोमणी आहे. तीच जगदंबा आहे, हे जाण.

**१३.**

तिचे सौंदर्यलक्षण । वर्णू शके ऐसा कोण ।

जिचा पुत्र चंद्र आपण । तिचे रूप काय सांगो ॥१३॥

**अर्थ:** तिच्या सौंदर्याचे वर्णन कोण करू शकेल? जिचा पुत्र चंद्र आपण आहे, तिचे रूप काय सांगावे?

**१४.**

पतिसेवा करी बहुत । समस्त सुरवर भयाभीत ।

स्वर्गेश्वर्य घेर्दल त्वरित । म्हणोनि चिंतिती मानसी ॥१४॥

**अर्थ:** ती पतीची सेवा बहुत करते. सर्व देव भयभीत झाले. 'तिने स्वर्गाचे ऐश्वर्य लवकर घेर्दल (बळकावले) म्हणून' ते चिंतित झाले.

**१५.**

इंद्रादि सुरवर मिळूनि । त्रयमूर्तिपासी जाऊनि ।

विनविताती प्रकाशोनी । आचार अत्रि ऋषीचा ॥१५॥

**अर्थ:** इंद्रादी देव एकत्र होऊन त्रिमूर्तींकडे गेले. त्यांनी अत्रि ऋषींचा आचार प्रकाशाने (उघड) विनविला.

**१६.**

इंद्र म्हणे स्वामिया । पतिव्रता स्त्री अनसूया ।

आचार तिचा सांगो काया । तुम्हाप्रती विस्तारोनि ॥१६॥

**अर्थ:** इंद्र म्हणाला – स्वामिया, अनसूया ही पतिव्रता स्त्री आहे. तिचा आचार काय सांगावा? तुम्हाला विस्ताराने सांगतो.

**१७.**

पतिसेवा करी भक्तिसी । मनोवाक्यमानसी ।

अतिथिपूजा महाहर्षी । विमुख नव्हे कवणे काळी ॥१७॥

**अर्थ:** ती भक्तीने पतीची सेवा करते. मनोवाक्य-कर्माने (तिन्ही करणांनी) अतिथिपूजा फार आनंदाने करते. कधीही विमुख होत नाही.

**१८.**

तिचा आचार देखोनि । सूर्य भीतसे गगनी ।

उष्ण तिजला होईल म्हणोनि । मंद मंद तपतसे ॥१८॥

**अर्थ:** तिचा आचार पाहून सूर्य आकाशात भीतो. तिला उष्णता होईल म्हणून तो मंद-मंद तप्तो.

**१९.**

अमिन झाला भयाभीत । शीतळ असे वर्तत ।

वायु झाला भयचकित । मंद मंद वर्ततसे ॥१९॥

**अर्थ:** अमिन (वरुण?) भयभीत झाला. तो शीतळपणे वागतो. वायू भयचकित झाला. तो मंद-मंद वागतो.

**२०.**

भूमि आपण भिऊनि देखा । नम्र जाहली पादुका ।

शाप देईल म्हणोनि ऐका । समस्त आम्ही भीतसो ॥२०॥

**अर्थ:** पृथ्वी आपण भिऊन नम्र झाली. शाप देईल म्हणून सर्व आम्ही भीत आहोत.

### ओवी २१ ते ३०

**२१.**

नेणो घेईल कवण स्थान । कोण्या देवाचे हिरोन ।

एखाद्याते वर देता जाण । तोही आमुते मारू शके ॥२१॥

**अर्थ:** कुणाचे स्थान (पद) वा देवाचे (ऐश्वर्य) ती हिरावून घेईल. एखाद्याला वर दिल्यास तोही आम्हाला मारू शकेल.

**२२.**

यासि करावा उपाय । तू जगदात्मा देवराय ।

जाईल आमुचा स्वर्गठाय । म्हणोनि आलो तुम्हा सांगो ॥२२॥

**अर्थ:** याचा उपाय करा. तू जगदात्मा देवराय आहेस. आमचे स्वर्गस्थान जाईल, म्हणून आम्ही तुम्हांला सांगायला आलो.

**२३.**

न कराल जरी उपाय यासी । सेवा करू आम्ही तिसी ।

तिचे द्वारी अहर्निशी । राहू चित्त धरोनिया ॥२३॥

**अर्थ:** जर तुम्ही याचा उपाय केला नाहीत, तर आम्ही तिची सेवा करू. तिच्या दारी रात्रंदिवस चित्त धरून राहू.

**२४.**

ऐसे ऐकोनि त्रयमूर्ति । महाक्षेधे कापती ।

चला जाऊ पाहू कैसी सती । म्हणती आहे पतिव्रता ॥२४॥

**अर्थ:** हे ऐकून त्रिमूर्ती संकटात पडल्या. म्हणाल्या – चला, आपण जाऊन पाहू. ती कोणती अशी पतिव्रता आहे?

**२५.**

व्रतभंग करूनी तिसी । ठेवूतिन येऊ भूमीसी ।

अथवा वैवस्वतालयासी । पाठवू म्हणोतिन तिघाले ॥२५॥

**अर्थ:** तिचे व्रत भंग करून तिला भूमीवर येऊ देऊ, अथवा यमलोकी पाठवू, असे तिघे म्हणतात.

**२६.**

सत्त्व पहावया सतीचे । त्रयमूर्ती वेष भिक्षुकाचे ।

आश्रमा आले अत्रीचे । अभ्यागत होऊनिया ॥२६॥

**अर्थ:** सतीचे सात्विकपण पाहण्यासाठी त्रिमूर्ती भिक्षुकाचा वेष धरून अत्रि ऋषींच्या आश्रमात अभ्यागत (अतिथी) होऊन आल्या.

**२७.**

ऋषि करू गेला अनुष्ठान । मागे आले त्रयमूर्ति आपण ।

अनसूयेसी आश्वासून । अतिथि आपण आलो म्हणती ॥२७॥

**अर्थ:** ऋषी अनुष्ठानास गेले होते. मागे त्रिमूर्ती आल्या. अनसूयेला आश्वासून म्हणाल्या – आम्ही अतिथी आलो आहोत.

**२८.**

क्षुधे बहु पीडोन । आम्ही आलो ब्राह्मण ।

त्वरित द्यावे सती अज्ञ । अथवा जाऊ आणिका ठाया ॥२८॥

**अर्थ:** क्षुधेने पीडित होऊन आम्ही ब्राह्मण आलो आहोत. लवकर अन्न द्या, नाहीतर दुसरीकडे जाऊ.

**२९.**

सदा तुमचे आश्रमांत । संतपण अभ्यागत ।

ऐको आली कीर्ति विख्यात । म्हणोनि आलो अनसूये ॥२९॥

**अर्थ:** नेहमी तुमच्या आश्रमात अतिथींना संतपण (अन्न) देतात, अशी प्रसिद्ध कीर्ती ऐकून आम्ही आलो, हे अनसूये.

**३०.**

उच्छाभोजनदान तुम्ही । देता म्हणोनि ऐकिले आम्ही ।

ठाकोनि आलो याचि कामी । उच्छाभोजन मागावाया ॥३०॥

**अर्थ:** तुम्ही उत्तम भोजनदान करता, असे आम्ही ऐकले आहे. त्या कामाने थकून आम्ही आलो आहोत, भोजन मागायला.

### ओवी ३१ ते ४०

**३१.**

इतुके ऐकोनि अनसूया । नमन केले तत्क्षणिया ।

बैसकार करूनिया । क्षालन केले चरण त्यांचे ॥३१॥

**अर्थ:** हे ऐकून अनसूयेने तत्क्षणी नमन केले. त्यांना बसण्यास सांगून त्यांचे चरण धुतले (क्षालन).

**३२.**

अर्घ्य पाढ देऊनि त्यांसी ।

गंधाक्षतापुण्येसी सवेच म्हणतसे हर्षी । आरोगण सारिजे ॥३२॥

**अर्थ:** त्यांना अर्घ्य, आसन देऊन, गंध, अक्षता, पूजा करून, ती आनंदाने म्हणते – आरोगण (जेवण) आटोपून घ्या.

**३३.**

अतिथी म्हणे तये वेळी । करोनि आलो आंधोळी ।

ऋषि येती बहुता वेळी । त्वरित आम्हा भोजन द्यावे ॥३३॥

**अर्थ:** अतिथी त्या वेळी म्हणाले – आम्ही आंधोळी (क्रम) करून आलो आहोत. ऋषी येण्याची वेळ होईल, तुम्ही लवकर आम्हांला भोजन द्या.

**३४.**

वासना पाहोनि अतिथीते । काय केले पतिज्ञते ।

ठाय घातले त्वरिते । बैसकार केला देखा ॥३४॥

**अर्थ:** अतिथींची वासना पाहून पतिव्रता अनसूयेने काय केले? तिने त्वरित ठाव (जागा) दिली व त्यांना बसवले.

**३५.**

बैसवोनिया पाटावरी । घूतेसी पात्र अभिधारी ।

घेवोनी आली आपण क्षीरी । शाक पाक तये वेळी ॥३५॥

**अर्थ:** त्यांना पाटावर बसवून, पात्र व तूप अभिधारी (सज्ज) करून, ती स्वतः क्षीर (दूध), शाक व पाक (पक्वान्न) घेऊन आली.

**३६.**

तिसी म्हणती अहो नारी । आम्ही अतिथी आलो दुरी ।

देखोनि तुझे स्वरूप सुंदरी । अभीष्ट मानसी आणिक वसे ॥३६॥

**अर्थ:** त्या म्हणाल्या – अहो नारी, आम्ही दूरून अतिथी आलो आहोत. तुझे सुंदर रूप पाहून मनात इच्छा आली.

**३७.**

नग्न होवोनि आम्हांसी । अन्न वाढावे परियेसी ।

अथवा काय निरोप देणी । आम्ही जाऊ नाही तरी ॥३७॥

**अर्थ:** तू नग्न होऊन आम्हाला अन्न वाढावे, असे आम्हाला वाटते. अन्यथा आम्ही जाऊ, तरी चालेल.

**३८.**

ऐकोनि द्विजांचे वचन । अनसूया करी चिंतन ।

आले विप्र पहावया मन । कारणिक पुरुष होतील ॥३८॥

**अर्थ:** द्विजांचे (त्रिमूर्ती) वचन ऐकून अनसूया चिंतन करते. 'ही विप्रे (ब्राह्मणे) मन पाहण्यासाठी आली आहेत. हे कारणिक पुरुष असतील.'

**३९.**

पतिव्रता शिरोमणी । विचार करी अंत:करणी ।

अतिथी विमुख तरी हानि । निरोप केवी उल्लंघू ॥३९॥

**अर्थ:** पतिव्रता शिरोमणी अंतःकरणी विचार करते – अतिथी विमुख झाल्यास हानी आहे. त्यांचा निरोप कसा उल्लंघू?

**४०.**

माझे मन असे निर्मळ । काय करील मन्मथ खळ ।

पतीचे असे तपफळ । तारील मज म्हणतसे ॥४०॥

**अर्थ:** माझे मन निर्मळ आहे. मन्मथ (काम) काय करू शकेल? पतीचे तपफळ मला तारील, असे ती म्हणते.

### ओवी ४१ ते ५०

**४१.**

ऐसे विचारोनि मानसी । तथास्तु म्हणे तयांसी ।

भोजन करावे स्वस्थ चित्तेसी । नग्न वाढीन म्हणतसे ॥४१॥

**अर्थ:** असे मनात विचारून ती त्यांना 'तथास्तु' म्हणते. भोजन स्वस्थ चित्ताने करा. मी नग्न होऊन वाढते, असे म्हणते.

**४२.**

पाकस्थाना जाऊनि आपण । चिंतन करी पतीचे चरण ।

वस्त्र फेडोनि नग्न । म्हणे अतिथी बाळे माझी ॥४२॥

**अर्थ:** ती पाकस्थानी जाऊन पतीच्या चरणांचे चिंतन करते. वस्त्रे फेडून नग्न होऊन 'अतिथी, माझी बाळे' म्हणते.

**४३.**

नग्न होवोनी सती देखा । घेऊनि आली अज्ञादेका ।

तव तेचि झाले बाळका । ठायांपुढे लोळती ॥४३॥

**अर्थ:** सती नग्न होऊन अन्न घेऊन आली. तेव्हा तेच (त्रिमूर्ती) बाळके झाली व त्या ठिकाणी पुढे लोळू लागली.

**४४.**

बाळे देखोनि अनसूया । भयचकित होवोनिया ।

पुनरपि वस्त्रे नेसोनिया । आली तया बाळकांजवळी ॥४४॥

**अर्थ:** बाळे पाहून अनसूया भयचकित झाली. पुन्हा वस्त्रे नेसून ती त्या बाळकांजवळ आली.

**४५.**

रुदन करिती तिन्ही बाळे । अनसूया रहावी वेळोवेळ ।

क्षुधार्त झाली केवळ । म्हणोनि कडिये घेतसे ॥४५॥

**अर्थ:** तिन्ही बाळे रडतात. अनसूयेला वेळोवेळी रहावे लागते. ती क्षुधार्त झाली म्हणून कडिये (वडी?) घेते.

**४६.**

कडिये घेवोनि बाळकांसी । स्तनपान करवी अतिहर्षी ।

एका सांडोनि एकाशी । क्षुधा निवारण करितसे ॥४६॥

**अर्थ:** बाळकांना कडिये घेऊन ती अतिआनंदाने स्तनपान करवते. एकाला सोडून दुसऱ्याला अशी सर्वांची क्षुधा निवारण करते.

**४७.**

पाहे पा नवल काय घडले । त्रयमूर्तीची झाली बाळे ।

स्तनपान मात्रे तोषले । तपफळ ऐसे पतिव्रतेचे ॥४७॥

**अर्थ:** पाहा, काय आश्चर्य घडले! त्रिमूर्ती स्वतः बाळे झाली. स्तनपानाने ती तुष्ट झाली. असे आहे पतिव्रतेचे तपफळ.

**४८.**

ज्याचे उदरी चौदा भुवन । सप्त समुद्र वडवान्नि जाण ।

त्याची क्षुधा निवारण । पतिव्रतास्तनपानी ॥४८॥

**अर्थ:** ज्याच्या उदरात चौदा भुवने, सप्त समुद्र, वडवान्न (अग्नी) हे जाण. अशा त्रिमूर्तींची क्षुधा पतिव्रतेच्या स्तनपानाने निवारली.

**४९.**

चतुर्मुख ब्रह्मयासी । सृष्टि करणे अहर्निशी ।

त्याची क्षुधा स्तनपानेसी । केवी झाली निवारण ॥४९॥

**अर्थ:** चार मुखांच्या ब्रह्मदेवाची सृष्टी करणे अहोरात्र. त्याची क्षुधा स्तनपानाने कशी निवारली?

**५०.**

भालाक्ष कर्पूर गौर । पंचवक्त्र काळान्तक रुद्र ।

स्तनपान करवी अनसूया सुंदर । तपस्वी अत्री ऐसा ॥५०॥

**अर्थ:** कपाळी डोळा असलेला, कर्पूरासारखा गौर, पाच मुखांचा, काळाचा अंत करणारा रुद्र. अशा शिवाला अनसूया स्तनपान करवते. असा तपस्वी अत्री आहे.

### ओवी ५१ ते ६०

**५१.**

अनसूया अत्रिरमणी । नव्हती ऐशी कोणी ।

त्रयमूर्तीची झाली जननी । ख्याति झाली त्रिभुवनांत ॥५१॥

**अर्थ:** अनसूया अत्रि रमणी (पत्नी) सारखी कोणी नव्हती. ती त्रिमूर्तींची जननी झाली. तिची ख्याती त्रिभुवनात झाली.

**५२.**

कडिये घेवोनि बाळकांसी । खेळवीतसे तिघांसी ।

घालोनिया पाळण्यासी । पर्यंदे गाई तये वेळी ॥५२॥

**अर्थ:** कडिये (खेळणी) घेऊन ती तिघांना खेळवते. पाळण्यात घालून ती त्यावेळी पर्यंदे (लोरी) गाते.

**५३.**

पर्यंदे गाय नानापरी । उपनिषदार्थ अतिकुसरी ।

अतिउल्हासे सप्त स्वरी । संबोखितसे त्रिमूर्तीसी ॥५३॥

**अर्थ:** नानापरी लोरी गाते. उपनिषदार्थ अतिकुसरी (गूढ) आहे. अतिउल्हासाने सप्त स्वरांत ती त्रिमूर्तींना संबोखते (बोलावते).

**५४.**

इतुके होता तये वेळी । माध्यान्हवेळ अतिथिकाळी ।

अत्रि ऋषि अतिनिर्मळी । आला आपुले आश्रमा ॥५४॥

**अर्थ:** इतके होत असताना मध्यान्हकाळी अतिथिकाळ होता. अति निर्मळ अत्रि ऋषी आपल्या आश्रमात आले.

**५५.**

घरामाजी अवलोकिता । तव देखिली अनसूया गाता ।

कैची बाळे ऐसे म्हणता । पुसतसे स्त्रियेसी ॥५५॥

**अर्थ:** घरात पाहताच त्यांनी अनसूयाला गाताना व बाळे पाहिली. 'ही कोणती बाळे?' असे म्हणून त्यांनी पत्नीस विचारले.

**५६.**

तिणे सांगितला वृत्तान्त । ऋषि ज्ञानी असे पाहात ।

त्रयमूर्ति हेचि म्हणत । नमस्कार करितसे ॥५६॥

**अर्थ:** तिने सर्व वृत्तान्त सांगितला. ऋषी ज्ञानी होते. ते पाहून 'या त्रिमूर्तीच आहेत' म्हणून त्यांनी नमस्कार केला.

**५७.**

नमस्कारिता अत्रि देखा । संतोष विष्णुवृत्तान्यका ।

आनंद झाला चतुर्मुखा । प्रसन्न झाले तये वेळी ॥५७॥

**अर्थ:** अत्रींनी नमस्कार करताच विष्णू संतोषला, ब्रह्मदेवाला आनंद झाला. ते सर्व प्रसन्न झाले.

**५८.**

बाळ राहिले पाळणेसी । निजमूर्ति ठाकले सन्मुखेसी ।

साधु साधु अत्रि ऋषि । अनसूया सत्य पतिव्रता ॥५८॥

**अर्थ:** बाळ पाळण्यात राहिली. त्यांची निजमूर्ती (स्वरूप) समोर ठाकली. 'साधु साधु, हे अत्रि ऋषी, अनसूया सत्य पतिव्रता आहे.'

**५९.**

तुष्टलो तुझे भक्तीसी । माग मनी वर इच्छिसी ।

अत्रि म्हणे सतीसी । जे वांछिसी माग आता ॥५९॥

**अर्थ:** आम्ही तुझ्या भक्तीवर तुष्टलो. मनातील इच्छेचा वर माग. अत्रि पत्नीस म्हणतात – जे वांछितेस ते आता माग.

**६०.**

अनसूया म्हणे ऋषीसी । प्राणेश्वरा तूचि होसी ।

देव पातले तुमच्या भक्तीसी । पुत्र मागा तुम्ही आता ॥६०॥

**अर्थ:** अनसूया ऋषींना म्हणते – प्राणेश्वरा, तूच माझा सर्वस्व आहेस. देव तुमच्या भक्तीने पातले आहेत. तुम्ही (माझ्यासाठी) पुत्र मागा.

### ओवी ६१ ते ७०

**६१.**

तिघे बाळक माझे घरी । रहावे माझे पुत्रापरी ।

हेचि मागतो निर्धारी । त्रयमूर्ति आपणां एकरूपा ॥६१॥

**अर्थ:** (अत्रि ऋषी मागतात) – तिघेही बाळके माझ्या घरी माझ्या पुत्राप्रमाणे राहावीत. हेच मी निर्धाराने मागतो. त्रिमूर्ती आपणच एकरूप होवोत.

**६२.**

ऐसे वचन ऐकोनि । वर दिधला मूर्ति तिन्ही ।

राहती बाळके म्हणोनि । आपण गेले निजालयासी ॥६२॥

**अर्थ:** हे वचन ऐकून तिन्ही मूर्तींनी वर दिला. 'ती बाळके राहतील' असे म्हणून त्या आपल्या स्थानी गेल्या.

**६३.**

त्रिमूर्ति राहिले त्यांचे घरी । अनसूया पोशी बाळकापरी ।

नामे ठेविली प्रीतिकरी । त्रिवर्णाची परियेसा ॥६३॥

**अर्थ:** त्रिमूर्ती त्यांच्या घरी राहिली. अनसूया त्यांना बाळाप्रमाणे पोषते. प्रीतीने तिने तिघांची नावे ठेवली.

**६४.**

ब्रह्मामूर्ति चंद्र झाला । विष्णुमूर्ति दत्त केवळा ।

ईश्वर तो दुर्वास नाम पावला । तिघे पुत्र अनसूयेचे ॥६४॥

**अर्थ:** ब्रह्ममूर्ती 'चंद्र' झाला. विष्णुमूर्ती 'दत्त' (दत्तात्रेय) झाला. ईश्वर 'दुर्वास' नामास पावला. हे तिघे अनसूयेचे पुत्र झाले.

**६५.**

दुर्वास आणि चंद्र देखा । उभे राहूनि मातेसन्मुखा ।

निरोप मागती कौतुका । जाऊ तपा निजस्थाना ॥६५॥

**अर्थ:** दुर्वास व चंद्र हे मातेसमोर उभे राहून कुतूहलाने निरोप मागतात – आम्ही तपासाठी निजस्थानी जाऊ.

**६६.**

दुर्वास म्हणे जननी । आम्ही ऋषि अनुष्ठानी ।

जाऊ तीर्थ आचरोनि । म्हणोनि निरोप घेतला ॥६६॥

**अर्थ:** दुर्वास म्हणतो – हे जननी, आम्ही ऋषि आहोत, अनुष्ठानासाठी तीर्थे आचरून जाऊ. म्हणून आम्ही निरोप घेतो.

**६७.**

चंद्र म्हणे अहो माते । निरोप द्यावा आम्हा त्वरिते ।

चंद्रमंडळी वास माते । नित्य दर्शन तुमचे चरणी ॥६७॥

**अर्थ:** चंद्र म्हणतो – अहो माते, आम्हांला त्वरित निरोप द्या. मी चंद्रमंडळी वास करीन. तुझ्या चरणांचे नित्य दर्शन होईल.

**६८.**

तिसरा दत्त विष्णुमूर्ति । असेल तुमचे धरोनि चित्ती ।

त्रयमूर्ति तोचि निश्चिती । म्हणोनि सांगती तियेसी ॥६८॥

**अर्थ:** तिसरा दत्त विष्णुमूर्ती, तो तुमचे चित्त धरून असेल. तोच त्रिमूर्ती आहे, असे तिला सांगतात.

**६९.**

त्रयमूर्ति जाण तोचि दत्त । सर्व विष्णुमय जगत ।

राहील तुमचे धरोनि चित्त । विष्णुमूर्ति दत्तात्रेय ॥६९॥

**अर्थ:** तोच दत्त त्रिमूर्ती आहे. सर्व जग विष्णुमय आहे. तो तुमचे चित्त धरून राहील. विष्णुमूर्ती दत्तात्रेयच आहे.

**७०.**

त्रयमूर्ति ऐक्य होऊन । दत्तात्रेय राहिला आपण ।

दुर्वास चंद्र निरोप घेऊन । गेले स्वस्थाना अनुष्ठानासी ॥७०॥

**अर्थ:** त्रिमूर्ती एक्य होऊन दत्तात्रेय स्वतः राहिला. दुर्वास व चंद्र यांनी निरोप घेऊन तपानुष्ठानासाठी आपापल्या स्थानी जाण्यास सुरुवात केली.

### ओवी ७१ ते ७७

**७१.**

अनसूयेचे घरी देखा । त्रयमूर्ति राहिली मूर्ति एका ।

नाम दत्तात्रेय एका । मूळपीठ श्रीगुरूचे ॥७१॥

**अर्थ:** अनसूयेच्या घरी एका मूर्तीत त्रिमूर्ती राहिली. तिचे नाव 'दत्तात्रेय' झाले. हेच श्रीगुरूंचे मूळपीठ आहे.

**७२.**

ऐशापरी सिद्ध देखा । कथा सांगे नामधारका ।

संतोषे प्रश्न करी अनेका । पुसतसे सिद्धासी ॥७२॥

**अर्थ:** अशाप्रकारे सिद्ध नामधारकाला कथा सांगतो. संतोषाने तो अनेक प्रश्न करीत सिद्धांना विचारतो.

**७३.**

जय सिद्ध योगीश्वरा । भक्तजनमनोहरा ।

तारक संसारसागरा । ज्ञानमूर्ति कृपासिंधो ॥७३॥

**अर्थ:** हे सिद्ध योगीश्वरा, भक्तजनांना मनोहर, संसारसागराचा तारक, ज्ञानमूर्ती, कृपासिंधो, तुझा जय असो.

**७४.**

तुझेनि प्रसादे मज । ज्ञान उपजले सहज ।

तारक आमुचा योगिराज । विनंती माझी परियेसा ॥७४॥

**अर्थ:** तुझ्या प्रसादाने मला सहज ज्ञान उपजले. आमचा तारक योगिराज, माझी विनंती ऐका.

**७५.**

दत्तात्रेयाचा अवतारू । सांगितला पूर्वापारू ।

पुढे अवतार जाहले गुरु । कवणेपरी निरोपिजे ॥७५॥

**अर्थ:** दत्तात्रेयाचा अवतार पूर्वापार सांगितलास. पुढे गुरु कसे अवतार झाले? ते कशाप्रकारे सांगावे?

**७६.**

म्हणे सरस्वतीगंगाधरू । पुढील कथेचा विस्तारू ।

ऐकता होय मनोहरू । सकळाभीष्टे साधती ॥७६॥

**अर्थ:** सरस्वतीगंगाधर (ग्रंथकर्ता) म्हणतो – पुढील कथेचा विस्तार ऐकता मनोहर होईल व सर्व अभीष्टे साध्य होतील.

**७७.**

इति श्रीगुरुचरित्रपरमकथाकल्पतरौ

श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने सिद्धनामधारकसंवादे

अनसूयोपाख्यानं नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥४॥

**एकूण ओवीसंख्या : ७७**

॥ श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु ॥

### श्री गुरूचरित्र अध्याय ४ – महत्त्व

| बाब | तपशील |

|---|---|

| **अध्याय क्र.** | चौथा (चतुर्थ) |

| **एकूण ओवी** | ७७ |

| **मुख्य विषय** | अनसूया-अत्रि कथा, त्रिमूर्ती भिक्षुकवेष, अनसूयेचे तपोबळ, दत्तात्रेय अवतार |

| **गुरु** | सिद्ध मुनी (श्रीनृसिंहसरस्वती) |

| **शिष्य** | नामधारक (नामकरणी) |

### नियमित पठण लाभ

- गुरुकृपा प्राप्ती

- सर्व अभीष्टे साध्य

- पापनाश

- सुख-समृद्धी

#श्रीगुरुचरित्र #अध्याय४ #दत्तात्रेय #अनसूया #अत्रिऋषी #त्रिमूर्ती #गुरुमहिमा #मराठीस्त्रोत

---

© marathi-strotra.blogspot.com | सर्व स्तोत्रे मराठीत | गणपती बाप्पा मोरया! 🙏

## 📌 आमचे सर्व लिंक एकाच ठिकाणी:

👉 **ब्लॉग:** https://marathi-strotra.blogspot.com

👉 **Telegram:** https://t.me/marathistrotra

👉 **Instagram:** https://instagram.com/sarva_marathi_strotra

👉 **YouTube:** https://youtube.com/@sarva_marathi_strota

👉 **Facebook:** सर्व मराठी स्त्रोत (सर्च करा)

👉 **Linktree:** https://linktr.ee/sarvamarathistrotra

**🙏 कृपया सर्व प्लॅटफॉर्मवर फॉलो करा 🙏**