श्री गुरूचरित्र अध्याय ५ | दत्तात्रेय अवतार | श्रीपाद श्रीवल्लभ | ओवी १ ते ७८ अर्थासह

॥ श्री गुरुदेव दत्त ॥

📖 **श्री गुरूचरित्र – अध्याय पाचवा (ओवी १ ते ७८)** 📖

### पंचम अध्याय – दत्तात्रेयाचे अवतार, श्रीपाद-श्रीवल्लभाची कथा

श्री गुरूचरित्राच्या पाचव्या अध्यायात विष्णूचे अवतार, दत्तात्रेयाचा प्रादुर्भाव, श्रीपाद श्रीवल्लभ यांचा जन्म, त्यांची अद्भुत लीला व पूर्वाश्रमीची कथा सांगितली आहे.

**एकूण ओवी : ७८**

---

### ओवी १ ते १०

**१.**

नामधारक भक्तासी । सांगे सिद्ध विस्तारेसी ।

अवतार झाला मानुषी । भक्तजन तारावया ॥१॥

**अर्थ:** नामधारक भक्ताला सिद्ध मुनी विस्ताराने सांगतो. (दत्तात्रेयांचा) मानवी अवतार भक्तजनांना तारण्यासाठी झाला.

**२.**

ऐक भक्ता नामधारका । अंबरीषाकारणे विष्णु देखा ।

अंगकारिले अवतार ऐका । मानुषी नाना रूप घेतसे ॥२॥

**अर्थ:** हे नामधारका, ऐक. अंबरीषाच्या कारणाने विष्णूने अवतार अंगिकारला. तो मानवी अनेक रूपे घेतो.

**३.**

मत्स्य कूर्म वराह देख । नराचा देह सिंहाचे मुख ।

वामनरूप झाला भिक्षुक । झाला ब्राह्मण क्षेत्रकर्मी ॥३॥

**अर्थ:** विष्णूने मत्स्य (मासा), कूर्म (कासव), वराह (डुक्कर), नरसिंह (अर्धनर-अर्धसिंह), वामन (बटू भिक्षुक) आणि ब्राह्मण-क्षत्रिय असे अवतार घेतले.

**४.**

दशरथाचे कुळी जन्म । प्रख्यात अवतार श्रीराम ।

राजा होऊनि मागुती जन्म । गौळियाचरी गुरे राखी ॥४॥

**अर्थ:** दशरथाच्या कुळी जन्म घेऊन श्रीराम अवतार झाला. राजा होऊन पुन्हा (कृष्ण) गोपाळ रूपात गुरे राखण्यासाठी जन्मला.

**५.**

वस्त्रे फेडूनि झाला नग्न । बौद्धरूपी झाला आपण ।

होऊनि कल्की अवतार जाण । तुरंगारूढ काय आवडी ॥५॥

**अर्थ:** वस्त्रे सोडून तो नग्न झाला (काही अवतारात), बौद्धरूपी झाला. कल्की अवतारात तो घोड्यावर स्वार होईल.

**६.**

नाना प्रकार नाना वेष । अवतार धरी हृषीकेश ।

तारावया भक्तजनास । दुष्टहनन करावया ॥६॥

**अर्थ:** हृषीकेश (विष्णू) भक्तांना तारण्यासाठी व दुष्टांचा नाश करण्यासाठी नाना प्रकारचे अवतार धारण करतो.

**७.**

द्वापारांती झाला कली । अज्ञान लोक ब्राह्मणकुळी ।

आचारहीन होऊनि प्रबळी । वर्तती महिमा कलियुगी ॥७॥

**अर्थ:** द्वापराच्या शेवटी कलियुग आले. ब्राह्मणकुळी अज्ञानी लोक आचारहीन होऊन प्रबळ झाले. कलियुगात हा महिमा आहे.

**८.**

भक्तजनतारणार्थ । अवतार धरी श्रीगुरुनाथ ।

सगराकरणे भगीरथ । आणी गंगा भूमंडळी ॥८॥

**अर्थ:** भक्तांना तारण्यासाठी श्रीगुरुनाथ अवतार घेतात. जसे भगीरथाने गंगा पृथ्वीवर आणली.

**९.**

तैसे एक विप्रवनिता । आराधी श्रीविष्णु दत्ता ।

तिचे उदरी अवतार धरिता । आश्रयं झाले परियेसा ॥९॥

**अर्थ:** तशीच एक ब्राह्मणी (विप्रवनिता) श्रीविष्णू-दत्ताची आराधना करी. तिच्या उदरात अवतार धारण करण्याचा आश्रय झाला.

**१०.**

पिठापूर पूर्वदेशी । होता ब्राह्मण उत्तमवंशी ।

आपस्तंभ शाखेसी । नाम आपळराजा जाण ॥१०॥

**अर्थ:** पूर्व देशात पिठापूर (पिठापुरम्) येथे उत्तम वंशातील आपळराजा नावाचा ब्राह्मण होता. तो आपस्तंभ शाखेचा होता.

### ओवी ११ ते २०

**११.**

तयाची भार्या सुमता । असे आचार पतिव्रता ।

अतिथि आणि अभ्यागता । पूजा करी भक्तिभावे ॥११॥

**अर्थ:** त्याची पत्नी सुमता नावाची पतिव्रता होती. ती अतिथी व अभ्यागतांची भक्तिभावाने पूजा करी.

**१२.**

ऐसे असतां वर्तमानी । पतिसेवा एकमनी ।

अतिथिपूजा सगुणी । निरंतर करीतसे ॥१२॥

**अर्थ:** असे असताना ती एकमनाने पतिसेवा व अतिथीपूजा निरंतर करीत असे.

**१३.**

वर्तता ऐसे एके दिवशी । आला दत्त अतिथि वेषी ।

श्राद्ध होते अमावस्येसी । विप्राचरी तरी देखा ॥१३॥

**अर्थ:** असे असताना एका दिवशी दत्त अतिथी वेषात आले. अमावस्येला श्राद्ध होते. त्या ब्राह्मणाच्या घरी.

**१४.**

न जेवितां ब्राह्मण घरी । दत्ता भिक्षा घाली ती नारी ।

दत्तात्रेय साक्षात्कारी । प्रसन्न झाला तये वेळी ॥१४॥

**अर्थ:** ब्राह्मण (पती) जेवण्यापूर्वीच त्या स्त्रीने दत्ताला भिक्षा घातली. दत्तात्रेय साक्षात् प्रकट झाले व ते प्रसन्न झाले.

**१५.**

त्रैमूर्तींचे रूप घेऊनि । स्वरूप दावियले अतिगहनी ।

पतिव्रता धावोनि चरणी । नमस्कारी मनोभावे ॥१५॥

**अर्थ:** त्रिमूर्तींचे रूप घेऊन त्यांनी अतिगंभीर स्वरूप दाखवले. पतिव्रता (सुमता) धावून चरणी मनोभावे नमस्कार करू लागली.

**१६.**

दत्तात्रेय म्हणे तियेसी । माग माते इच्छिसी ।

जे जे वासना तुझे मानसी । पावसी त्वरित म्हणतसे ॥१६॥

**अर्थ:** दत्तात्रेय तिला म्हणाले – हे माते, तुला जे हवे ते माग. तुझ्या मनात जी जी इच्छा आहे, ती त्वरित पूर्ण होईल.

**१७.**

ऐकोनि स्वामींचे वचन । विप्रवनिता करी चिंतन ।

विनवीतसे करद्वय जोडून । नानापरी स्तवोनिया ॥१७॥

**अर्थ:** स्वामींचे वचन ऐकून ती ब्राह्मणी चिंतन करते. हात जोडून नानाप्रकारे स्तवन करून विनवणी करते.

**१८.**

म्हणे जय जय जगन्नाथा । तू तारक भवासी तत्त्वता ।

माझे मनी असे जे आर्ता । पुरवावी तै देवराया ॥१८॥

**अर्थ:** ती म्हणते – हे जगन्नाथा, तुझा जयजयकार असो. तू भवसागराचा तारक आहेस. माझ्या मनात जी आर्तता आहे, ती पूर्ण कर, हे देवराया.

**१९.**

तू कृपाळू सर्वा भूती । वेदपुराणे वाखाणिती ।

केवी वर्णावी तुझी कीर्ती । भक्तवत्सला कृपानिधि ॥१९॥

**अर्थ:** तू सर्व भूतींवर कृपाळू आहेस. वेदपुराणे तुझी स्तुती करतात. तुझी कीर्ती कशी वर्णावी? हे भक्तवत्सला, कृपानिधी.

**२०.**

मिथ्या नोहे तुझा बोल । जे का ध्रुवासी दिधले पद अढळ ।

विभीषणासी लंकास्थळ । देऊनि राज्य समर्पिते ॥२०॥

**अर्थ:** तुझा बोल मिथ्या नाही. तू ध्रुवाला अढळ पद दिले. विभीषणाला लंकेचे राज्य देऊन समर्पण केले.

### ओवी २१ ते ३०

**२१.**

भक्तजना तू आधार । तयालागी धरिसी अवतार ।

ब्रीद असे चराचर । चौदा भुवनामाझारी ॥२१॥

**अर्थ:** तू भक्तांचा आधार आहेस. त्यांच्यासाठी अवतार धारण करतोस. तुझे ब्रीद (प्रतिज्ञा) चौदा भुवनांत आहे.

**२२.**

आता माते वर देसी । वासना असे माझे मानसी ।

न व्हावे अन्यथा बोलासी । कृपानिधि देवराया ॥२२॥

**अर्थ:** आता माते (तू) वर देत आहेस. माझ्या मनात इच्छा आहे. तुझा बोल अन्यथा न होवो, हे कृपानिधान देवराया.

**२३.**

माझे मनीची वासना । पुरवावी जगज्जीवना ।

अनाथरक्षका नारायणा । म्हणोनि चरणा लागतसे ॥२३॥

**अर्थ:** माझ्या मनाची इच्छा पूर्ण कर, हे जगज्जीवना. अनाथरक्षक नारायणा, म्हणून मी तुझ्या चरणी लागते.

**२४.**

ऐकोनि तियेचे करुणावचन । संतोषला त्रयमूर्ति आपण ।

कर धरिला आश्वासोन । सांग जननी म्हणतसे ॥२४॥

**अर्थ:** तिचे करुणावचन ऐकून त्रिमूर्ती संतोषल्या. तिला आश्वासन देऊन कर धरून म्हणाल्या – सांग, हे जननी.

**२५.**

तव बोलिली पतिव्रता । स्वामी जे निरोपिले आता ।

जननी नाम मज ठेविता । करा निर्धार याच बोला ॥२५॥

**अर्थ:** तेव्हा पतिव्रता म्हणाली – स्वामी जे सांगाल तेच. 'जननी' हे नाव मला ठेवा. या बोलाचा निर्धार करा.

**२६.**

मज पुत्र झाले बहुत । नव्हेत स्थिर उपजतमृत ।

जे वाचले आता असत । अक्षहीन पादहीन ॥२६॥

**अर्थ:** मला बरेच पुत्र झाले. ते स्थिर राहिले नाहीत (लहानपणी मरण पावले). जे आता वाचले आहेत, ते डोळे व पाय हीन आहेत.

**२७.**

योग्य झाले नाही कोणी । काय करावे मूर्ख प्राणी ।

असोनि नसती येणे गुणी । पुत्रावीण काय जन्म ॥२७॥

**अर्थ:** योग्य (सुयोग्य) कोणी झाले नाही. मूर्ख प्राणी मी काय करावे? असूनही गुणी नसतात. पुत्रावीण जन्म काय?

**२८.**

व्हावा पुत्र मज ऐसा । ज्ञानवंत पुराणपुरुषा ।

जगद्वंद्य वेदसदृशा । तुम्हांसारिका दातारा ॥२८॥

**अर्थ:** मला असा पुत्र व्हावा – ज्ञानवंत, पुराणपुरुष, जगद्वंद्य, वेदासारखा, तुमच्यासारखा दातार.

**२९.**

ऐकोनि तियेचे वचन । प्रसन्न झाला दत्त आपण ।

पुढे असे कार्यकारण । दीक्षार्थ भक्तजनांसी ॥२९॥

**अर्थ:** तिचे वचन ऐकून दत्त प्रसन्न झाले. पुढे भक्तजनांना दीक्षा देण्याचे कार्यकारण आहे.

**३०.**

तापसी म्हणे तियेसी । पुत्र होईल परियेसी ।

उद्धरिल तुझे वंशासी । ख्यातिवंत कलियुगी ॥३०॥

**अर्थ:** त्या तापसी (दत्त) म्हणाला – तुला पुत्र होईल. तो तुझ्या वंशाचा उद्धार करील. कलियुगात तो ख्यातीचा असेल.

### ओवी ३१ ते ४०

**३१.**

असावे तुम्ही त्याचे बोली । येऊ नये तुम्हांजवळी ।

ज्ञानमागीं अतुर्बळी । तुमचे दैन्य हरील ॥३१॥

**अर्थ:** तुम्ही त्याच्या बोलण्याने वागावे. तो (लहानपणी) तुमच्याजवळ येऊ नये (अन्यथा अकाली जाईल). ज्ञानाच्या बळाने तो तुमचे दैन्य हरील.

**३२.**

इतुके सांगोनि तापसी । अदृश्य झाला परियेसी ।

विस्मय करितसे मानसी । विप्रवनिता तयेवेळी ॥३२॥

**अर्थ:** इतके सांगून तापसी (दत्त) अदृश्य झाले. त्या वेळी विप्रवनिता (सुमता) मनात विस्मय करते.

**३३.**

विस्मय करोनि मनात । पतीसी सांगे वृत्तान्त ।

दोघे हर्षे निर्भर होत । म्हणती दत्तात्रेय होईल ॥३३॥

**अर्थ:** मनात विस्मय करून ती पतीला सर्व वृत्तान्त सांगते. दोघेही आनंदाने भरून जातात व म्हणतात – हा दत्तात्रेयच होईल.

**३४.**

माध्यान्हसमयी अतिथिकाळी । दत्त येताती तये वेळी ।

विमुख न होता तये काळी । भिक्षा मात्र घालिजे ॥३४॥

**अर्थ:** मध्यान्हकाळी अतिथीकाळी दत्त येतात. त्या वेळी विमुख न होता भिक्षा द्यावी.

**३५.**

दत्तात्रेयाचे स्थान । माहूर करवीर क्षेत्र खूण ।

तयाचा वास सदा जाण । पांचाळेश्वर नगरात ॥३५॥

**अर्थ:** दत्तात्रेयांचे स्थान माहूर व करवीर (कोल्हापूर) क्षेत्र आहे. त्यांचा वास सदा पांचाळेश्वर (नगर)ात आहे.

**३६.**

नाना वेष भिक्षुकरूप । दत्तात्रेय येती साक्षेप ।

न पुसतां मज निरोप । भिक्षा घाली म्हणतसे ॥३६॥

**अर्थ:** नाना वेषात (भिक्षुकरूपात) दत्तात्रेय येतात. मला (पतीला) न विचारता भिक्षा घाल, असे ती म्हणते.

**३७.**

विप्रस्त्री म्हणे पतीसी । आजि अवज्ञा केली तुम्हांसी ।

ब्राह्मण न जेवता आपण त्यासी । भिक्षा घातली म्हणतसे ॥३७॥

**अर्थ:** ती ब्राह्मणी पतीला म्हणते – आज मी तुमची अवज्ञा केली. ब्राह्मण (पती) न जेवता आपण त्यास (दत्ताला) भिक्षा घातली.

**३८.**

ऐकोनी सतीच्या बोला । विप्र मनी संतोषला ।

म्हणे पतिव्रते लाभ झाला । पितर माझे तृप्त झाले ॥३८॥

**अर्थ:** सतीचे बोल ऐकून विप्र (पती) मनात संतोषला. म्हणतो – हे पतिव्रते, आम्हाला लाभ झाला. माझे पितर तृप्त झाले.

**३९.**

करावे कर्म पितरांच्या नामी । समर्पावे विष्णुसी आम्ही ।

साक्षात्कारे येऊनि स्वामी । भिक्षा केली आम्हा घरी ॥३९॥

**अर्थ:** पितरांच्या नावाने कर्म करावे. आम्ही ते विष्णूला समर्पण करतो. साक्षात स्वामी (दत्त) येऊन आमच्या घरी भिक्षा केली.

**४०.**

कृतार्थ झाले पितृगण समस्त । निर्धार झाले स्वर्गस्थ ।

साक्षात् विष्णु भेटले दत्त । त्रिमूर्ति अवतार ॥४०॥

**अर्थ:** सर्व पितृगण कृतार्थ झाले. ते स्वर्गस्थ झाले, असा निर्धार आहे. साक्षात विष्णू दत्त म्हणून भेटले, जे त्रिमूर्तींचे अवतार आहेत.

### ओवी ४१ ते ५०

**४१.**

धन्य तुझी मातापिता । जे वर लाधलीस मुख्य आता ।

पुत्र होईल निश्चांता । न धरी चिंता मानसी ॥४१॥

**अर्थ:** धन्य तुझी माता-पिता (तुझे आई-वडील). तुला हे मुख्य वर मिळाले. पुत्र निश्चित होईल. मनात चिंता धरू नको.

**४२.**

हर्ष निर्भर होवोनि । राहिली दोघे निश्चित मनी ।

होती जाहली गर्भिणी । विप्रस्त्री परियेसा ॥४२॥

**अर्थ:** आनंदाने भरून ते दोघे निश्चित मनाने राहिले. ती ब्राह्मणी गर्भिणी झाली.

**४३.**

ऐसे नव मास क्रमोनि । प्रसूत जाहली शुभदिनी ।

विप्रे स्नान करूनि । केले जातककर्म तये वेळी ॥४३॥

**अर्थ:** असे नऊ महिने पूर्ण होऊन शुभ दिवशी तिने प्रसूती केली. ब्राह्मणाने स्नान करून त्या वेळी जातककर्म (बाळाचे संस्कार) केले.

**४४.**

मिळोनि समस्त विप्रकुळी । जातक वर्तविती तये वेळी ।

म्हणती तपस्वी होईल बळी । दीक्षाकर्ता जगदूरू ॥४४॥

**अर्थ:** सर्व ब्राह्मण कुळी एकत्र येऊन त्या वेळी जातक सांगतात. म्हणतात – हा तपस्वी, बळी, दीक्षाकर्ता व जगदूर (जगात मोठा) होईल.

**४५.**

ऐकोनि म्हणती मातापिता । हो कां आमुचा कुळउद्धरिता ।

आम्हा वर दिधला दत्ता । म्हणोनि ठेविती तया नाव ॥४५॥

**अर्थ:** हे ऐकून आई-वडील म्हणतात – हो, आमचा कुळ उद्धारणारा. आम्हाला दत्ताने वर दिला. म्हणून त्याचे नाव ठेवतात.

**४६.**

श्रीपाद म्हणोनि या कारण । नाम ठेवी तो ब्राह्मण ।

अवतार केला त्रिमूर्ति आपण । भक्तजन तारावया ॥४६॥

**अर्थ:** या कारणाने त्या ब्राह्मणाने (मुलाचे) 'श्रीपाद' असे नाव ठेवले. त्रिमूर्तीने आपण भक्तांना तारण्यासाठी अवतार केला.

**४७.**

वर्तत असता त्याचे घरी । झाली सात वर्षे पुरी ।

मौंजीबंधन ते अवसरी । करिता झाला द्विजोत्तम ॥४७॥

**अर्थ:** तो घरी असताना सात वर्षे पूर्ण झाली. त्या वेळी मौंजीबंधन (उपनयन संस्कार) करण्याचा प्रसंग आला. द्विजोत्तमाने (ब्राह्मणाने) तो करिता झाला.

**४८.**

बांधिता मौंजी ब्रह्मचारी । म्हणता झाला वेद चारी ।

मीमांसा तर्क अतिविस्तारी । म्हणू लागला तये वेळी ॥४८॥

**अर्थ:** मौंजी (जानवे) बांधताच ब्रह्मचारी (श्रीपाद) चारी वेद म्हणू लागला. मीमांसा व तर्क अतिविस्ताराने सांगू लागला.

**४९.**

ऐकोनि समस्त नगरलोक । विस्मय करिती सकळिक ।

होईल अवतार कारणिक । म्हणोनि बोलती आपणात ॥४९॥

**अर्थ:** हे ऐकून सर्व नगरवासी विस्मय पावले. म्हणतात – हा कारणिक अवतार असेल.

**५०.**

आचार व्यवहार प्रायश्चित्त । समस्तांसी आपण बोलत ।

वेदान्तभाष्य वेदार्थ । सांगतसे द्विजवरांसी ॥५०॥

**अर्थ:** तो आचार, व्यवहार व प्रायश्चित्त यांचे सर्वांना बोलत असे. वेदान्त, भाष्य व वेदार्थ तो ब्राह्मणांना सांगत असे.

### ओवी ५१ ते ६०

**५१.**

वर्तता ऐसे तयासी । झाली वर्षे दहा व बारा? (घोडशी = १२? संदर्भानुसार)

विवाह करू म्हणती पुत्रासी । मातापिता अवधारा ॥५१॥

**अर्थ:** असे असताना त्याला १२ वर्षे झाली. आई-वडील म्हणतात – पुत्राचा विवाह करू.

**५२.**

विचार करिती पुत्रासवे । बा रे लग्न तुवा करावे ।

श्रीपाद म्हणे ऐका भावे । माझी वांछा सांगेन ॥५२॥

**अर्थ:** ते पुत्राशी विचार करतात – बा रे, तू लग्न करावे. श्रीपाद म्हणतो – माझी इच्छा सांगतो.

**५३.**

कराल विवाह माझा तुम्ही । सांगो ऐका विचार आम्ही ।

वैराग्य संगे असेन मी । काम्य आमुचे तियेजवळी ॥५३॥

**अर्थ:** तुम्ही माझा विवाह कराल तर ऐका. मी वैराग्यासोबत असेन. तिच्याजवळ माझी काम्य (इच्छा) नाही.

**५४.**

ते श्रीयेवांचोनि आणिक नारी । समस्त जाणा मातेसरी ।

जरी आणाल ते सुंदरी । वरीन म्हणे तये वेळी ॥५४॥

**अर्थ:** त्या (श्री/देवी) वाचून दुसरी नारी मातेसमान आहे. जर तुम्ही ती सुंदरी आणली तर मी वरीन (मारीन/त्याग करीन), असे तो म्हणतो.

**५५.**

आपण तापसी ब्रह्मचारी । योगश्रियेवांचोनि नारी ।

बोल धरा निर्धारी । श्रीवल्लभ नाम माझे ॥५५॥

**अर्थ:** मी तापसी ब्रह्मचारी आहे. योगश्री (देवी) वाचून दुसरी नारी नको. हा बोल निर्धाराने धरा. माझे नाव 'श्रीवल्लभ' आहे.

**५६.**

श्रीपाद श्रीवल्लभ नाम ऐसे । झाले त्रिमूर्ति कैसे ।

पितयाते म्हणतसे । जाऊ उत्तरपंथासी ॥५६॥

**अर्थ:** 'श्रीपाद श्रीवल्लभ' हे असे नाव झाले. त्रिमूर्ती कशी? (अर्थात तीच). तो पित्याला म्हणतो – मी उत्तरपंथास (वाराणसी) जातो.

**५७.**

ऐकोनि पुत्राचे वचन । आठविले पूर्वसूचन ।

भिक्षुकें सांगितली जे खूण । सत्य झाली म्हणतसे ॥५७॥

**अर्थ:** पुत्राचे वचन ऐकून आई-वडिलांना पूर्वीची सूचना (दत्ताने केलेली) आठवली. 'भिक्षुकाने (दत्ताने) जी खूण सांगितली ती सत्य झाली' असे म्हणतात.

**५८.**

आताच या बोलासी । मोडा घालिता परियेसी ।

विघ्न होईल त्वरितेसी । म्हणोनि विचारिती तये वेळी ॥५८॥

**अर्थ:** या बोलाला आता (आम्ही) मोड (उल्लंघन) केले तर विघ्न होईल. म्हणून त्या वेळी विचार करतात.

**५९.**

न म्हणावे पुत्र यासी । अवतारपुरुष तापसी ।

जैसे याचे वसे मानसी । तैसे करावे म्हणती दोघे ॥५९॥

**अर्थ:** याला पुत्र म्हणू नये. हा अवतारपुरुष तापसी आहे. जसे त्याच्या मनात असेल तसे करावे, असे दोघे म्हणतात.

**६०.**

निश्चय करूनि आपुले मनी । पुत्राभिमुख जनकजननी ।

होती आशा आम्हांलागुनी । प्रतिपाळिसी म्हणोनिया ॥६०॥

**अर्थ:** मनात निश्चय करून आई-वडील पुत्रासमोर म्हणतात – आम्हांला आशा होती की तू आमची प्रतिपाळ करशील.

### ओवी ६१ ते ७०

**६१.**

ऐशी मनी व्याकुलित । डोळा निघती अश्रुपात ।

माता पडली मूर्च्छागत । पुत्रस्नेहे करोनिया ॥६१॥

**अर्थ:** अशी मनात व्याकुळ होऊन डोळ्यांतून अश्रू निघाले. पुत्रस्नेहाने माता मूर्च्छित (बेशुद्ध) झाली.

**६२.**

देखोनि मातेचे दुःख । संबोखित परमपुरुष ।

उठवूनि स्वहस्ते देख । अश्रुपात पुशितसे ॥६२॥

**अर्थ:** मातेचे दुःख पाहून परमपुरुष (श्रीपाद) तिला सांभाळतो. स्वतःच्या हाताने उठवतो व अश्रू पुशतो.

**६३.**

न करी चिंता अहो माते । जे मागसी ते देईन तूते ।

दृढ करूनि चित्ताते । रहा सुखे म्हणतसे ॥

**अर्थ:** (श्रीपाद श्रीवल्लभ) आईला म्हणतात – हे माते, तू चिंता करू नको. तू जे काही मागशील, ते मी तुला निश्चित देईन. आपले मन दृढ करून सुखाने राहा.

**भावार्थ:** गुरु आपल्या भक्तांची (येथे आईची) चिंता घेतो, त्यांना आश्वासन देतो व त्यांच्या मनाची दृढता वाढवतो. ही गुरुकृपेची अनुभूती आहे.

**६४.**

बा रे तुजकरिता आपण । दुःख विसरले संपूर्ण ।

रक्षिसी आम्हा वृद्धांलागून । दैन्यावेगळे करोनि ॥६४॥

**अर्थ:** अरे, तुझ्याकरिता आम्ही सर्व दुःख विसरलो. तू आम्हा वृद्धांचे रक्षण करशील व दैन्य दूर करशील.

**६५.**

पुत्र असती आपणा दोन । पाय पांगुळ अक्षहीन ।

त्याते पोशील आता कोण । आम्हा कवण रक्षील ॥६५॥

**अर्थ:** आम्हांला दोन पुत्र आहेत. ते पायांनी पांगुळ व डोळ्यांनी अक्षहीन आहेत. त्यांना आता कोण पोशील? आमचे रक्षण कोण करील?

**६६.**

ऐकोनि जननीचे वचन । अवलोकी अमृतदृष्टीकरून ।

पुत्र दोघेही झाले सगुण । आली दृष्टिचरणादिक ॥६६॥

**अर्थ:** जननीचे वचन ऐकून त्याने अमृतदृष्टीने पाहिले. ते दोन्ही पुत्र (भाऊ) सगुण (पूर्ण) झाले. त्यांना दृष्टी व चालण्याची शक्ती आली.

**६७**

जैसा चिंतामणि-स्पर्श । लोखंड होय सुवर्णासरिसें ।

तैसे महात्मदृष्टि-वर्षे । योग्यता आली तत्काळीं ॥६७॥

अर्थ: जशा चिंतामणीच्या स्पर्शाने लोखंड सोन्यासारखे होते, तशाच महात्म्याच्या (श्रीपादांच्या) दृष्टीच्या वर्षावाने त्यांना त्वरित पूर्णता (योग्यता) आली.

**६८.**

वेदशास्त्रादि व्याकरण । सर्व म्हणती तत्क्षण ।

दोघे येऊनि धरिती चरण । कृतार्थ झालो म्हणोनिया ॥६७॥

**अर्थ:** ते वेदशास्त्रे व व्याकरण सर्व तत्क्षण म्हणू लागले. दोघे येऊन त्याचे चरण धरतात. आम्ही कृतार्थ झालो असे म्हणतात.

**६९.**

आश्वासून तया वेळी । दिधला वर तत्काळी ।

पुत्रपौत्री नांदा प्रबळी । श्रियायुक्त सनातन ॥६८॥

**अर्थ:** त्यांना आश्वासन देऊन त्याने तत्काळ वर दिला – पुत्रपौत्रांनी प्रबळ होऊन श्रियायुक्त (समृद्ध) सनातन नांदा.

**७०.**

सेवा करा जनकजननी । पावा सुख महाज्ञानी ।

इह सौख्य पावोनि । व्हाल मुक्त हे निश्चये ॥७०॥

**अर्थ:** आई-वडिलांची सेवा करा. महान ज्ञानी होऊन सुख पावा. इहलोकी सुख पावून मुक्त व्हाल, हे निश्चित.

### ओवी ७१ ते ७८

**७१.**

असे बोलोनि तयांसी । संबोधितसे मातेसी ।

पाहोनिया दोघा पुत्रांसी । राहता सुख पावाल ॥७१॥

**अर्थ:** असे बोलून तो आईला म्हणतो – या दोन्ही पुत्रांना पाहून राहाता, तुम्ही सुख पावाल.

**७२.**

पुत्र दोघे शतायुषी । निश्चय धरी वो मानसी ।

कन्या पुत्र होतील यांसी । तुम्ही नेत्री देखाल ॥७२॥

**अर्थ:** हे दोन्ही पुत्र शतायुषी होतील. यांना कन्या व पुत्र होतील. तुम्ही ते डोळ्यांनी पाहाल.

**७३.**

अखंड लक्ष्मी यांचे घरी । यांचे वंशपरंपरी ।

कीर्तिवंत सचराचरी । संपन्न होती वेदशास्त्रे ॥७३॥

**अर्थ:** यांच्या घरी अखंड लक्ष्मी राहील. यांच्या वंशपरंपरेने कीर्तिवंत, सर्व संपन्न होतील व वेदशास्त्रे प्रगट होतील.

**७४.**

आमची अवज्ञा न करिता । निरोप द्यावा आम्हा त्वरिता ।

जाणे असे उत्तरपंथा । दीक्षा द्यावया साधुजना ॥७४॥

**अर्थ:** आमची (माझी) अवज्ञा न करता मला त्वरित निरोप द्या. मी उत्तरपंथास (काशी) जातो. साधुजनांना दीक्षा देण्यासाठी.

**७५.**

सांगोनि मातापित्यासी । अदृश्य झाला परिवेशी ।

पावला त्वरित पूरी काशी । गुप्तरूपे होता तेथे ॥७५॥

**अर्थ:** आई-वडिलांना सांगून तो अदृश्य झाला. त्वरित काशीपुरीला पोहोचला. तेथे गुप्तरूपात होता.

**७६.**

निष्ठाला तेथूनि बदरीवनात । भेटी घेऊनि नारायणा ।

अवतार असे आपणा । कार्याकरण मनुष्यदेही ॥७६॥

**अर्थ:** तेथून तो बदरीवनात (बद्रीनाथ) गेला. तेथे नारायणाची भेट घेतली. मानवी देहात कार्यासाठी अवतार आहे.

**७७.**

दीक्षा करावया भक्तजना । तीर्थ हिंडणे आपणा ।

मनोवेगे मार्गक्रमणा । आले तीर्थ गोकर्णासी ॥७७॥

**अर्थ:** भक्तजनांना दीक्षा देण्यासाठी तो तीर्थे हिंडतो. मनोवेगाने प्रवास करून तो गोकर्ण तीर्थास आला.

**७८.**

ऐकोनि सिद्ध मुनींचे वचन । विनवी नामधारक आपण ।

ते परिसा श्रोतेजन । म्हणे सरस्वतीगंगाधरू ॥७८॥

**अर्थ:** सिद्ध मुनींचे वचन ऐकून नामधारक विनवणी करतो. हे श्रोत्यांनो, ऐका. सरस्वतीगंगाधर (ग्रंथकर्ता) असे म्हणतो.

### समाप्ती श्लोक

॥ इति श्रीगुरुचरित्रपरमकथाकल्पतरौ

श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने सिद्धनामधारकसंवादे

दत्तात्रेयावतारकथनं नाम पंचमोऽध्यायः ॥५॥

**एकूण ओवीसंख्या : ७८**

॥ श्रीपादश्रीवल्लभनृसिंहसरस्वतीदत्तात्रेयार्पणमस्तु ॥

### श्री गुरूचरित्र अध्याय ५ – महत्त्व

| बाब | तपशील |

|---|---|

| **अध्याय क्र.** | पाचवा (पंचम) |

| **एकूण ओवी** | ७८ |

| **मुख्य विषय** | विष्णूचे दशावतार, दत्तात्रेय प्रादुर्भाव, श्रीपाद-श्रीवल्लभ अवतार |

| **गुरु** | सिद्ध मुनी (श्रीनृसिंहसरस्वती) |

| **शिष्य** | नामधारक |

### नियमित पठण लाभ

- गुरुकृपा प्राप्ती

- कुळाचा उद्धार

- दैन्यनिवारण

- पुत्रप्राप्ती

- सुख-समृद्धी

#श्रीगुरुचरित्र #अध्याय५ #श्रीपादश्रीवल्लभ #दत्तात्रेय #गुरुमहिमा #पंचमअध्याय #मराठीस्त्रोत

---

© marathi-strotra.blogspot.com | सर्व स्तोत्रे मराठीत | गणपती बाप्पा मोरया! 🙏

## 📌 आमचे सर्व लिंक एकाच ठिकाणी:

👉 **ब्लॉग:** https://marathi-strotra.blogspot.com

👉 **Telegram:** https://t.me/marathistrotra

👉 **Instagram:** https://instagram.com/sarva_marathi_strotra

👉 **YouTube:** https://youtube.com/@sarva_marathi_strota

👉 **Facebook:** सर्व मराठी स्त्रोत (सर्च करा)

👉 **Linktree:** https://linktr.ee/sarvamarathistrotra

**🙏 कृपया सर्व प्लॅटफॉर्मवर फॉलो करा 🙏**