श्री हनुमान आरती | बलभीम, मारुतीराया | अर्थासह संपूर्ण माहिती

 

॥ ॐ श्री हनुमते नमः ॥

🐒 **श्री हनुमान आरती – बलभीम, मारुतीरायाची अद्भुत आरती** 🐒

श्री हनुमान (मारुती) हे भगवान श्रीरामांचे परमभक्त, अंजनीपुत्र, वायुपुत्र व चिरंजीवी आहेत. त्यांची आरती अत्यंत भक्तीभावपूर्ण व शक्तिशाली असते. ही आरती संकटे दूर करणारी, शौर्य व बुद्धी देणारी मानली जाते.

खालील आरती समर्थ रामदास स्वामी व इतर संतांनी रचलेल्या विविध रूपांतील ओळींचा समावेश आहे. प्रत्येक ओळीचा अर्थ (Meaning) स्पष्ट केला आहे.

### आरती – श्लोक व अर्थ

#### श्लोक १ (प्रारंभ – गर्जना)

**सत्राणें उड्डाणें हुंकार वदनी ।**

**करि डळमळ भूमंडळ सिंधुजळ गगनी ।**

**कडाडिले ब्रह्मांड धाके त्रिभुवनी ।**

**सुरवर नर निशाचर त्या झाल्या पळणी ॥१॥**

**अर्थ:** (हनुमान) उडी मारून, गर्जना करून, हुंकार (गुरगुराट) तोंडात करतात. त्यामुळे पृथ्वी, समुद्राचे पाणी व आकाश डळमळतात. ब्रह्मांड कडाडते व त्रिभुवन (तीन लोक) थरथरतात. देव, मनुष्य व राक्षसे (निशाचर) पळून जातात.

#### श्लोक २ (ध्रुपद)

**जय देव जय देव जय श्री हनुमंता ।**

**तुमचेनि प्रसादें न भी कृतांता ॥धु.॥**

**अर्थ:** हे श्रीहनुमंता, तुझा जयजयकार असो. तुझ्या प्रसादाने (कृपेने) मृत्यू (कृतांता) चीही भीती वाटत नाही.

#### श्लोक ३

**दुमदुमले पाताळ उठिला प्रतिशब्द ।**

**थरथरला धरणीधर मनिला खेद ।**

**कडाडिले पर्वत उड्डाणे उच्छेद ।**

**रामी रामदास शक्तीचा शोध ॥२॥**

**अर्थ:** पाताळ दुमदुमले, प्रतिशब्द उठला. पृथ्वी (धरणीधर) थरथरली, तिला खेद (दुःख) वाटले. पर्वत कडाडले, उड्डाणाने त्यांचा उच्छेद झाला. रामाचा दास (हनुमान) रामाच्या शक्तीचा शोध घेतो.

#### श्लोक ४ (अंजनीसुता)

**जय देवा हनुमंता । जय अंजनी सुता ।**

**ॐ नमो देवदेवा । राया रामाच्या दूता ।**

**आरती ओवाळीन । ब्रह्मचारी पवित्रा ॥धृ.॥**

**अर्थ:** हे हनुमंता, तुझा जय असो. अंजनीच्या पुत्रा, तुला नमस्कार. हे रामदूता (रामाचे दूत), तुला नमस्कार. हे ब्रह्मचारी (ब्रह्मचर्य पाळणारे) पवित्र (हनुमान), मी तुझी आरती ओवाळतो.

#### श्लोक ५

**वानररूपधारी । ज्याची अंजनी माता ।**

**हिंडती वनांतरी । भेटी झाली रघुनाथा ।**

**धन्य तो रामभक्त । ज्याने मांडिलीं कथा ॥१॥**

**अर्थ:** ज्यांची अंजनी माता (आई) आहे, ते वानररूप धारण करतात. ते जंगलात हिंडतात, तेथे रघुनाथ (राम) यांची भेट झाली. ज्याने (हनुमानाने) ही कथा (रामायण) मांडली, तो रामभक्त धन्य आहे.

#### श्लोक ६

**सीतेच्या शोधासाठी । रामें दिधली आज्ञा ।**

**उल्लंघनी समुद्रतीर । गेला लंकेच्या भुवना ।**

**शोधूनी अशोकवना । मुद्रा टाकिलि खुणा ॥२॥**

**अर्थ:** सीतेचा शोध घेण्यासाठी रामाने आज्ञा दिली. समुद्राचे तीर उल्लंघन (पार) करून तो लंकेच्या भूमीला (प्रदेश) गेला. अशोकवन शोधून तिथे (सीतेला) रामाची मुद्रा (अंगठी) खुणेसाठी टाकली.

#### श्लोक ७

**सीतेसी दंडवत । दोन्ही कर जोडून ।**

**वन हे विध्वंसिलें । मारिला अक्षय दारुण ॥**

**परतोनी लंकेदरी । तंव केले दहन ॥३॥**

**अर्थ:** सीतेला दोन्ही हात जोडून दंडवत (नमस्कार) केला. अशोकवनाचा विध्वंस केला. अक्षय (रावणाचा पुत्र) या दारुण (भयंकर) राक्षसाला मारले. लंकेला परतताना (तिचे) दहन (जाळणे) केले.

#### श्लोक ८

**निजवळें इंद्रजित । होम करी आपण ।**

**तोही त्वां विध्वंसिला लघुशंका करून ।**

**देखोनी पळताती । महाभूतें दारुण ॥४॥**

**अर्थ:** इंद्रजित (रावणाचा पुत्र) होम (यज्ञ) करीत होता. त्यालाही तू लघुशंका (थोडीशी) करून (थोड्याशा युक्तीने) विध्वंसिले. ते पाहून महाभूते (मोठे राक्षस) दारुण (भयानक) पळून गेले.

#### श्लोक ९

**राम हो लक्ष्मण । जरी पाताळीं नेले ।**

**तयांच्या शुद्धीसाठी । जळी प्रवेश केले ।**

**अहिरावण महिरावण । क्षणामाजीं मर्दिले ॥५॥**

**अर्थ:** जरी राम व लक्ष्मण यांना पाताळी नेले (अहिरावणाने), तरी त्यांच्या शुद्धीसाठी (सुटकेसाठी) हनुमानाने पाण्यात (पाताळात) प्रवेश केला. अहिरावण व महिरावण या राक्षसांचा क्षणात मर्दन (नाश) केला.

#### श्लोक १०

**देऊनि भुभु:कार । नरलोक आटीले ।**

**दीनानाथा माहेरा त्वां । स्वामिसी सोडविले ।**

**घेऊनि स्वामी खांदी । अयोध्येसी आणिलें ॥६॥**

**अर्थ:** भुभु:कार (गर्जना) देऊन तू नरलोक आटोपला. दीनानाथ (राम) ला तू माहेर (स्वर्ग?) स्वामीला सोडवले. स्वामी (राम-लक्ष्मण) यांना खांद्यावर घेऊन अयोध्येला आणले.

#### श्लोक ११

**हनुमंत नाम तुझें । किती वर्णू दातारा ।**

**अससी सर्वठायी । हारोहारीं अंबरा ।**

**एका जनादनीं । मुक्त झाले संसारा ॥७॥**

**अर्थ:** हे हनुमंता, तुझे नाव किती वर्णू? हे दातारा (दात्या), तू सर्वत्र (सर्व ठिकाणी) व आकाशात (अंबरा) हारोहारी (सदा) आहेस. एका (हनुमानाच्या) भक्ताने (जनादनी) संसारातून मुक्ती मिळवली.

### हनुमान आरती (मारुतीराया – दुसरी आवृत्ती)

#### श्लोक १ (ध्रुपद)

**अघटित भीमपराक्रम जय जय हनुमंता ।**

**अंजनिबालक म्हणविसी आपणा बलवंता ॥**

**उपजत किलाणमात्रें आक्रमिसी सविता ।**

**रावण गर्वनिकंद कपिबलदातां ॥१॥**

**अर्थ:** अघटित (अशक्य) भीमपराक्रमी, तुझा जयजयकार असो. तू अंजनीचा बालक म्हणवतोस, पण स्वतःला बलवान (शक्तिमान) मानतोस. जन्मताच किलाणमात्रें (थोड्याशा वेळात) सूर्याला (सविता) आक्रमण करून (गिळायला) जातोस. रावणाचा गर्व (अहंकार) नष्ट करणारा, कपींना बल (शक्ती) देणारा.

**जय देव जय देव जय मारुतीराया ।**

**ब्रह्मासुखामृतसागर वंदित मी सदया ॥धृ.॥**

**अर्थ:** हे मारुतीराया, तुझा जयजयकार असो. ब्रह्मसुखरूपी अमृताचा सागर, मी सदया (दयाळू) तुला वंदन करतो.

#### श्लोक २

**दुर्घटसागर उडोनी सीतेची शुद्धी ।**

**मर्दुनी जंबूमाळी करिसी सदबुद्धी ॥**

**भवलंकापुर जाळुनि नावरसी युद्धीं ।**

**रघुपतिनिजकायांची करिसी तूं शुद्धी ॥ जय. ॥२॥**

**अर्थ:** दुर्घट (भयंकर) समुद्र उडून (पार करून) सीतेची शुद्धी (बातमी) आणली. जंबुमाळी (राक्षस) याचा मर्दन करून सदबुद्धी (चांगली बुद्धी) देतोस. भवलंकापुर (लंका) जाळून युद्धात (तू) नावरसी (थकत नाहीस). रघुपती (राम) व त्यांच्या कायांची (शरीराची) शुद्धी (रक्षण) करतोस.

#### श्लोक ३ (जिंकिसी...)

**जिंकिसी विषयसमुद्रा पवनात्मज रुद्रा ।**

**निजजनदुःखदरिद्रा पळविसी तूं भद्रा ॥**

**कपिकुलमंडणचंद्रा हरि हे जडचंद्रा ।**

**सुखकर यतिवर वंदित मौनी पदमुद्रा ॥ जय. ॥३॥**

**अर्थ:** हे पवनात्मज (वायुपुत्र), रुद्रा (रुद्रस्वरूपा), तू विषयरूपी समुद्र जिंकतोस. आपल्या (निज) भक्तांचे दुःख व दारिद्र्य (दरिद्रा) पळवतोस (हरण करतोस). कपिकुलाचे मंडण (भूषण) चंद्रा, हरि हे जड (मूढ) चंद्रा. सुखकर, यतिवर (श्रेष्ठ यती), मी तुझ्या पदमुद्रेस (चरणखुणा) वंदन करतो.

### हनुमान आरती (बलभीमा – तिसरी आवृत्ती)

#### श्लोक १ (ध्रुपद)

**जय देव जय देव जय जय हनुमंता ।**

**आरती ओवाळू तुज वायु सुता ॥धृ.॥**

**अर्थ:** हे हनुमंता, तुझा जयजयकार असो. हे वायुपुत्रा, मी तुझी आरती ओवाळतो.

#### श्लोक २

**अंजनीच्या उदरी प्रगटूनिया जाण ।**

**उन्मतांचि क्षणीं केलें उड्डाण ।**

**स्पर्शूनिया रविमंडळ जालें से येण ।**

**अगाध तव गुणमहिमा न कळे विदान ॥१॥**

**अर्थ:** अंजनीच्या उदरात प्रगट होऊन (जन्म) घेऊन, उन्मत्त (वेड्यासारख्या) क्षणात उड्डाण केले. रविमंडळ (सूर्यमंडळ) स्पर्शून, त्याचा (सूर्याचा) से येण (वेग?) झाला. तुझा गुणमहिमा अगाध (अथांग) आहे, तो विदान (ज्ञानाने) कळत नाही.

#### श्लोक ३

**दशरथतनुजाची तनु होतां विखंडा ।**

**द्रोणाचळ उचलूनिया नेता प्रचंडा ।**

**मार्गीं सहजीं त्याचा पडलासे गुंडा ।**

**तो हा पृथ्वीवरुते शोभे जरांडा ॥२॥**

**अर्थ:** दशरथपुत्र (लक्ष्मण) यांचे शरीर विखंडित (मरणासन्न) झाल्यावर, प्रचंड द्रोणाचल (डोंगर) उचलून नेला. मार्गात (वाटेत) त्याचा (डोंगराचा) गुंडा (तुकडा) पडला. तो (तुकडा) पृथ्वीवर जरांडा (शेंडी) सारखा शोभतो.

#### श्लोक ४

**रघुवीराचे चरणीं ठेवूनिया प्रीती ।**

**त्रैलोक्याचे ठायीं वाढवीली ख्याती ।**

**सद्भावें नीरंजन करितो आरती ।**

**पूर्णकटाक्षें ईक्षण करित्या चरुती ॥३॥**

**अर्थ:** रघुवीर (राम) यांच्या चरणी प्रीती ठेवून, तिन्ही लोकांत (ठायी) ख्याती वाढवली. सद्भावाने नीरंजन (आरती) करतो. पूर्णकटाक्षाने (कृपादृष्टीने) तो (भक्त) पाहतो.

### हनुमान आरती (बलभीम – चौथी आवृत्ती)

#### श्लोक १ (ध्रुपद)

**जय जय बलभीमा बलभीमा ।**

**अगाध तव गुण - महिमा ॥धृ.॥**

**अर्थ:** हे बलभीमा (अत्यंत बलशाली), तुझा जयजयकार असो. तुझी गुणमहिमा अगाध (अथांग) आहे.

#### श्लोक २

**वंदूनिया श्रीरामा केली । निजबळ तूं बळसीमा ॥१॥**

**सीताशोक निवारून । केले लंकापुरिच्या दहना ॥२॥**

**द्रोणाचळ गिरि आणिला । बंधु लक्ष्मण वांचविला ॥३॥**

**निरंजन तव पार्थी । भावें ठेवित येउनि डोई ॥४॥**

**अर्थ:** श्रीरामांना वंदन करून, तू निजबळ (आपली शक्ती) बळसीमा (मर्यादेपर्यंत) वापरलीस. सीतेचा शोक निवारून, लंकेचे दहन केले. द्रोणाचल (डोंगर) आणला, बंधू लक्ष्मणाला वाचवले. निरंजन (हनुमान) तुझ्या पार्थी (भक्तासाठी?) भावाने येऊन डोई (मस्तक) ठेवतो.

### हनुमान आरती (अंजनितनया – पाचवी आवृत्ती)

#### श्लोक १ (ध्रुपद)

**जय देव जय देव जय अंजनितनया ।**

**आरती ओवाळूं तुज करुणानि लया ॥ध्रु.॥**

**अर्थ:** हे अंजनीपुत्रा, तुझा जयजयकार असो. मी तुझी आरती ओवाळतो, हे करुणेचे लय (स्थान).

#### श्लोक २

**अभिवन प्रतापमहिमा न बोलवे वाणी ।**

**फळ म्हणवूनियां धरिला बाळपर्णी तरणी ॥**

**अहिरावण महिरावण मारूनिया दोनी ।**

**आणिला रघुवीर केली अघटित हे करणी ॥१॥**

**अर्थ:** तुझी प्रतापमहिमा वाणीने बोलवता येत नाही. 'फळ' म्हणून (सूर्याला गिळायला) धरला, बाळपणीच (तरणी). अहिरावण व महिरावण या दोघांना मारून रघुवीर (राम) यांना आणले. ही अघटित (अशक्य) करणी (कृती) केली.

#### श्लोक ३

**शत योजन एका उड्डाणें उदधी ।**

**लंघूनि क्रौंचा वधिलें अगणित बळबुद्धी ।**

**लंकाप्रवेश करूनी दशमुख अतिक्रोधी ।**

**राक्षस गांजूनि केली त्वां सीताशुद्धी ॥२॥**

**अर्थ:** शत योजनांचा (अंतर) एका उड्डाणाने समुद्र (उदधी) लंघून गेला. क्रौंच (पर्वत?) वधिला, अगणित बळबुद्धी दाखवली. लंकाप्रवेश करून दशमुख (रावण) अतिक्रोधी झाला. राक्षसांना गांजून सीतेची शुद्धी (बातमी) केली.

#### श्लोक ४

**अशोकवन विध्वंसूनि वनचर निर्दळिले ।**

**लंका जाळूनि पुच्छें रजनीचर छळिले ।**

**श्रीरामासह सैन्य कपिगण तोषविले ।**

**म्हणती भीमपराक्रम हनुमंतें केले ॥३॥**

**अर्थ:** अशोकवनाचा विध्वंस करून वनचर (राक्षसांना) निर्दळिले (नष्ट केले). लंका जाळून पुच्छाने रजनीचर (राक्षस) यांना छळिले. श्रीराम व सैन्य, कपिगण यांना तोषविले. 'हनुमंताने भीमपराक्रम (प्रचंड पराक्रम) केले' असे म्हणतात.

#### श्लोक ५

**रामानुजसह सेने शक्ति लागतां ।**

**द्रोणागिरि आणिला तो रवि-उदय नव्हतां ।**

**अमृतसंजीवनी देऊनियां त्वरितां ।**

**संतोषविले दशरथसुतमहिजा-कांता ॥४॥**

**अर्थ:** राम व लक्ष्मण व सैन्य यांना शक्ती (बळ) लागताच (जेव्हा), द्रोणागिरी डोंगर आणला, तो सूर्योदय होण्यापूर्वी. अमृतसंजीवनी (औषधी) देऊन त्वरित (लगेच) दशरथपुत्र (राम) व सीतेला (महिजाकांता) संतोषविले.

### हनुमान आरती (बलभीम – सहावी आवृत्ती)

#### श्लोक १

**जय जय श्रीबलभीमा, मारुति अंजनिष्या नंदना हो ।**

**राक्षसकुळ हानना, अनाथनाथा करुणाघना हो ॥धू.॥**

**अर्थ:** हे श्रीबलभीमा (प्रचंड बलशाली), अंजनीच्या नंदना (पुत्रा), मारुती, राक्षसकुळाचा नाश करणारा, अनाथांचा नाथ, करुणाघना (करुणेने भरलेला), तुझा जयजयकार असो.

#### श्लोक २

**सीता विरहें दुःखित, सीता सीता आक्रंदत हो ।**

**पंपातीर्थ तटाकिं, रघुवीर पाहिला अवचित हो ।**

**तो प्रभु सद्गुरु केला, भावें होऊनि शरणांगत हो ।**

**निश्चय पण आदरिला, सीता शुद्धीचा संकेत हो ।**

**दक्षिणपंथें उडाला, टाकूनि मागें प्रभंजना हो ॥जय.१॥**

**अर्थ:** सीतेच्या विरहाने दुःखित, 'सीता सीता' असे आक्रंदत (ओरडत) होता. पंपातीर्थाच्या तटाकी (तळ्याजवळ) रघुवीर (राम) अवचित (अचानक) पाहिला. त्याला (रामाला) प्रभु व सद्गुरू केले, भावाने शरणांगत (शरण) होऊन. निश्चयाने तो आदरला, सीतेच्या शुद्धीचा (बातमीचा) संकेत (निर्धार) केला. दक्षिणपंथे (दक्षिणेकडे) उडाला, मागे प्रभंजन (वाऱ्याला) टाकून.

#### श्लोक ३

**शोध सितेचा केला, क्रोधें जाळूनि लंकापुर हो ।**

**रामेश्वर लिंगापुढें, जाणों लाविला कापूर हो ।**

**राक्षस वधितां वहाती, तद्रक्ताचे तुंबळ पुर हो ।**

**नादें अंबर गर्जें, बहु भय वाटे दिग्गज मना हो ॥जय. २॥**

**अर्थ:** सीतेचा शोध केला, क्रोधाने लंकापुरी जाळली. रामेश्वर लिंगापुढे जाणून (समजून) कापूर (दिवा) लाविला. राक्षसांना वधिता (मारिता) त्यांच्या रक्ताचे तुंबळ पुर (प्रवाह) वहात होते. नादाने आकाश (अंबर) गर्जत होते, दिग्गजांना (दिशांच्या हत्तींना) बहु भय वाटते.

#### श्लोक ४

**क्षणमात्रें शतकोटी, पर्वत उपडी बाहूबळें हो ।**

**फाटे धरणी तटाटे, हालवी ब्रह्मांड लांगुलें हो ।**

**राक्षस म्हणती भक्षक शिक्षक झाली गोलांगुलें हो ।**

**आत्मा कुलक्षय पाहूनि, रावण मोडित शत अंगुलें हो ॥जय. ३॥**

**अर्थ:** क्षणमात्रात शतकोटी पर्वत बाहूबळाने उपडी (उपटले). धरणी (पृथ्वी) फाटे, तटाटे (कडा) फुटतात. लांगुलाने (शेपटीने) ब्रह्मांड हालवी. राक्षस म्हणतात – 'भक्षक शिक्षक झाली गोलांगुलें (शेपटी).' कुळाचा क्षय पाहून रावण शत अंगुलें (बोटे) मोडितो (चावतो?).

#### श्लोक ५

**प्राणमित्र म्हणे टाकूनि, अहिरावण गेले यमसदना हो ।**

**पडतां रणिं लक्ष्मण, वेगें द्रोणागिरी आणिला हो ।**

**चार वेळ रात्रीतून, गेला आला गेला आला हो ।**

**सीता हरतां मरतां, भरतां सरतां जय पावला हो ।**

**राम सिता सौमित्रा मारुति सप्राण भावला हो ।**

**भवबाधेची तोडी, विष्णूदासाची कल्पना हो ॥जय. ४॥**

**अर्थ:** प्राणमित्र (हनुमान?) म्हणतो – 'अहिरावण यमसदनास (यमलोकी) गेला.' रणात लक्ष्मण पडताच, वेगाने द्रोणागिरी आणिला. चार वेळा रात्रीतून गेला-आला. सीता हरतां, मरतां, भरतां, सरतां (सर्व परिस्थितीत) विजय मिळवला. राम, सीता, लक्ष्मण (सौमित्र) व मारुती यांना सप्राण (जिवंत) भावला. भवबाधा (संसारबाधा) तोडी, विष्णूदासाची (भक्ताची) ही कल्पना आहे.

### आरतीचे महत्त्व व पठण लाभ

| बाब | तपशील |

|---|---|

| **आरती प्रकार** | श्री हनुमानाची भक्ती व स्तुती |

| **मुख्य स्वरूप** | बल, बुद्धी, शौर्य, भक्ती, संकटनिवारण |

| **भावार्थ** | हनुमान हे रामभक्त, संकटमोचक, वायुपुत्र, चिरंजीवी आहेत |

| **नियमित पठण लाभ** | संकटे दूर होतात, शौर्य व बुद्धी वाढते, भय नाहीसे होते |

| **पठण वेळ** | प्रातःकाळ, संध्याकाळी, मंगळवारी, शनिवारी |

### पठण पद्धती

1. स्वच्छ जागी बसून हनुमानाच्या चित्रासमोर दिवा लावावा.

2. एकाग्रचित्ताने ही आरती म्हणावी.

3. शेवटी **‘ॐ श्री हनुमते नमः’** ११ किंवा १०८ वेळा जप करावा.

### उपसंहार

‘श्री हनुमान आरती’ ही हनुमानजींची कृपा व शक्ती प्राप्त करून देणारी आहे. या आरतीचा नियमित पठण/श्रवण केल्याने भक्ताला **हनुमानाची विशेष कृपा** प्राप्त होते, भय नाहीसे होते, संकटे दूर होतात व बल-बुद्धीची वृद्धी होते.

**॥ जय हनुमान ज्ञानगुण सागर ॥**

**॥ ॐ श्री हनुमते नमः ॥**

#हनुमानआरती #जयहनुमान #श्रीहनुमान #बलभीम #संकटमोचन #मराठीस्त्रोत #हनुमानचालीसा

---

© marathi-strotra.blogspot.com | सर्व स्तोत्रे मराठीत | गणपती बाप्पा मोरया! 🙏

## 📌 आमचे सर्व लिंक एकाच ठिकाणी:

👉 **ब्लॉग:** https://marathi-strotra.blogspot.com

👉 **Telegram:** https://t.me/marathistrotra

👉 **Instagram:** https://instagram.com/sarva_marathi_strotra

👉 **YouTube:** https://youtube.com/@sarva_marathi_strota

👉 **Facebook:** सर्व मराठी स्त्रोत (सर्च करा)

👉 **Linktree:** https://linktr.ee/sarvamarathistrotra

**🙏 कृपया सर्व प्लॅटफॉर्मवर फॉलो करा 🙏**