श्री गुरूचरित्र अध्याय ७ | गोकर्ण माहात्म्य, मित्रसह राजा, चांडाळी कथा | ओवी १ ते २१० अर्थासह

 

॥ श्री गुरुदेव दत्त ॥

📖 **श्री गुरूचरित्र – अध्याय सातवा (ओवी १ ते २१०)** 📖

### सप्तम अध्याय – गोकर्ण माहात्म्य, मित्रसह राजा, गौतम ऋषी व चांडाळीची कथा

श्री गुरूचरित्राच्या सातव्या अध्यायात सिद्ध-नामधारक संवाद, गोकर्ण माहात्म्याचे विस्तृत वर्णन, इक्ष्वाकुवंशी मित्रसह राजाची कथा, गौतम ऋषींचा उपदेश, ब्रह्महत्यापासून मुक्तीसाठी गोकर्ण तीर्थाचे महत्त्व, व चांडाळीच्या पापी जीवनाची व गोकर्ण क्षेत्रात शिवरात्रीच्या पुण्याने तिला मोक्ष मिळाल्याची हृदयस्पर्शी कथा आहे.

**एकूण ओवी : २१०**

### ओवी १ ते १०

**१.**

नामधारक म्हणे सिद्धासी । गोकर्णमहिमा आम्हांसी ।

निरोधिजे स्वामी कृपेसी । पूर्वी कवणा साक्ष झाली ॥१॥

**अर्थ:** नामधारक सिद्धांना म्हणतो – गोकर्णाचा महिमा आम्हाला सांगा. स्वामी, कृपेने सांगा. पूर्वी कोणाला (गोकर्णाची) साक्ष झाली?

**२.**

समस्त तीर्थ सांडूनी । श्रीपाद गेले किंकारणी ।

पूर्वी आधार केला कवणी । पुराण कथा सांगा मज ॥२॥

**अर्थ:** सर्व तीर्थे सोडून श्रीपाद (दत्तात्रेय) गोकर्णास का गेले? पूर्वी कोणी त्याचा आधार केला? ही पुराणकथा मला सांगा.

**३.**

ज्यावरी असेल गुरूची प्रीती । तीर्थमहिमा ऐकणे चित्ती ।

वांछा होतसे ज्ञानज्योती । कृपासिंधु गुरुराया ॥३॥

**अर्थ:** ज्याच्यावर गुरूची प्रीती असेल, त्याला तीर्थमहिमा ऐकण्याची इच्छा होते. हे कृपासिंधू गुरुराया, मला ज्ञानज्योतीची वांछा आहे.

**४.**

सिद्ध म्हणे नामधारकासी । गोकर्णमहिमा मज पुससी ।

सांगेन तुज विस्तारेसी । एकचित्ते परियेसा ॥४॥

**अर्थ:** सिद्ध नामधारकाला म्हणतो – तू मला गोकर्णमहिमा विचारतोस. मी तुला विस्ताराने सांगेन, एकचित्ताने ऐक.

**५.**

पूर्वयुगी इक्ष्वाकुवंशी । मित्रसह राजा परियेसी ।

प्रतापवंत क्षत्रियराशी । सर्वधर्मरत देखा ॥५॥

**अर्थ:** पूर्वयुगात इक्ष्वाकुवंशात मित्रसह नावाचा राजा होता. तो प्रतापवंत क्षत्रियराजा होता. तो सर्वधर्मात रत होता.

**६.**

राजा सकळशास्त्रज्ञ । विवेकी असे श्रुतिनिपुण ।

बलाब्द शूर महाभीम । विद्योद्योगी दयानिधि ॥६॥

**अर्थ:** राजा सर्वशास्त्रज्ञ होता. तो विवेकी व श्रुतीत निपुण होता. तो बलाब्द (प्रचंड बल), शूर, महाभीम (फार भयंकर), विद्योद्योगी व दयानिधी होता.

**७.**

असता राजा एके दिवशी । विनोदे निघाला पारधीसी ।

प्रवेशला महावनासी । वसती शार्दूल सिंह जेथे ॥७॥

**अर्थ:** असा राजा एका दिवशी विनोदाने शिकारीला निघाला. तो महावनात शिरला, जेथे शार्दूल (वाघ) व सिंह राहात होते.

**८.**

निर्मनुष्य अरण्यात । राजा पारधि खेळत ।

भेटला तेथे अद्भुत । दैत्य ज्वाळाकार भयानक ॥८॥

**अर्थ:** माणसांविरहित अरण्यात राजा शिकार खेळत होता. तेथे त्याला एक भयानक, ज्वाळांसारखा तेजस्वी दैत्य भेटला.

**९.**

राजा देखोनि तयासी । वर्षता शर झाला कोपेसी ।

मूर्छना येऊनि धरणीसी । पडला दैत्य तया वेळी ॥९॥

**अर्थ:** राजाने त्याला पाहताच कोपाने बाण सोडले. त्या वेळी दैत्य मूर्छित होऊन जमिनीवर पडला.

**१०.**

होता तयाचा बंधु जवळी । आक्रंदतसे प्रबळी ।

पाषाण हाणी कपाळी । बंधुशोके करोनिया ॥१०॥

**अर्थ:** त्याचा बंधू जवळ होता. तो मोठ्याने रडत होता. बंधूच्या शोकाने त्याने (राजाच्या) कपाळावर दगड मारला.

### ओवी ११ ते २०

**११.**

प्राण त्यजिता निशाचर । बंधूसी म्हणतसे येर ।

जरी तू होसी माझा सहोदर । सूड घेई माझा तू ॥११॥

**अर्थ:** मरण पावताना तो राक्षस बंधूला म्हणाला – जर तू माझा बंधू आहेस तर माझा सूड घे.

**१२.**

ऐसे बोलोनि बंधूसी । दैत्य पावला पंचत्वासी ।

अनेक मायापाशी । नररूप धरिले तया वेळी ॥१२॥

**अर्थ:** असा बोलून दैत्य मरण पावला. (बंधूने) अनेक मायेने (मोहाने) त्या वेळी मानवी रूप धारण केले.

**१३.**

रूप धरोनि मानवाचे । सौम्य वाणी बोले वाचे ।

सेवकत्व करी राजयाचे । अतिनम्रत्वे बोलोनिया ॥१३॥

**अर्थ:** मानवी रूप धरून सौम्य वाणीने बोलू लागला. राजाचे सेवकत्व स्वीकारले, अतिनम्रतेने बोलून.

**१४.**

सेवा करी नानापरी । सेवकाचे सारखे मन धरी ।

कितीक दिवसांवरी । वनांतरी राजा होता देखा ॥१४॥

**अर्थ:** तो नानापरी सेवा करी. सेवकासारखे मन धरून (राजाच्या) सेवेत राहिला. कितीतरी दिवस राजा वनात होता.

**१५.**

समस्त मृग जिंकूनि । दुष्ट जीवाते वधोनि ।

राजा आला परतोनि । आपुल्या नगरा परियेसा ॥१५॥

**अर्थ:** सर्व मृग जिंकून, दुष्ट जीवांना मारून राजा आपल्या नगरास परत आला.

**१६.**

ऐसे असता एके दिवशी । पितृश्राद्ध आले परियेसी ।

आमंत्रण सांगे ऋषींसी । वसिष्ठादिका परियेसा ॥१६॥

**अर्थ:** असे असताना एका दिवशी पितृश्राद्ध आले. त्याने वसिष्ठादी ऋषींना आमंत्रण सांगितले.

**१७.**

ते दिवशी राजा नेमे स्वयंपाक । करवीतसे सविवेक ।

कापट्ये होता तो सेवक । तया स्थानी ठेविला ॥१७॥

**अर्थ:** त्या दिवशी राजाने स्वतः स्वयंपाकाची व्यवस्था केली. त्या कपटी सेवकाला त्या ठिकाणी ठेवले.

**१८.**

राजा म्हणे तयासी । पाकस्थानी तू वससी ।

जे जे मागेल भाणवसी । सर्व आणूनि त्वा द्यावे ॥१८॥

**अर्थ:** राजा त्याला म्हणाला – तू पाकस्थानी राहा. जे जे मागतील ते सर्व आणून द्यावे.

**१९.**

अंगिकारोनि तो सेवक । नरमांस आणोनि देख ।

कापट्यभावे करवी पाक । केली शाक तया वेळी ॥१९॥

**अर्थ:** त्या सेवकाने मान्य करून मांस आणले व कपटाने ते पदार्थ बनवले व (त्यात) शाक (भाजी) केली.

**२०.**

ठाय घालिता ऋषेश्वरांसी । पहिलेच वाढिले नरमांसासी ।

पाहता कोप आला वसिष्ठासी । दिधला शाप तये वेळी ॥२०॥

**अर्थ:** ऋषींना जेवण घालताना प्रथमच नरमांस वाढले. हे पाहून वसिष्ठांना कोप आला व त्यांनी त्यावेळी राजाला शाप दिला.

### ओवी २१ ते ३०

**२१.**

वसिष्ठ म्हणे रायासी । नरमांस वाढिले आम्हांसी ।

त्वरित ब्रह्मराक्षस होसी । म्हणोनि शाप दिधला ॥२१॥

**अर्थ:** वसिष्ठ राजाला म्हणाले – तू आम्हाला नरमांस वाढलेस. तू त्वरित ब्रह्मराक्षस होशील, असा शाप दिला.

**२२.**

शाप देता तये काळी । राजा कोपला तात्काळी ।

अपराध नसता प्रबळी । वाया मज का शापिले ॥२२॥

**अर्थ:** शाप देताच राजा कोपला – माझा अपराध नसताना मला व्यर्थ का शापले?

**२३.**

नेणे मांसपाक कोणी केला । माझा निरोप नाही झाला ।

वृथा आमुते शाप दिधला । आपण शापीन म्हणतसे ॥२३॥

**अर्थ:** मांसाचा पाक कोणी केला हे मला माहीत नाही. माझा निरोप नव्हता. व्यर्थ मला शाप दिला. मी (त्यांना) शाप देईन, असे म्हणतो.

**२४.**

उदक घेऊनि अंजुळी । शापावया सिद्ध झाला तये काळी ।

तव राजपत्नी येऊनि जवळी । वर्जी आपुले पतीते ॥२४॥

**अर्थ:** उदकाची अंजुळी घेऊन शाप देण्यास तो सिद्ध झाला. तेव्हा राणी (मदयंती) जवळ येऊन पतीला वारते.

**२५.**

पतीसी म्हणे ते नारी । गुरूसी शापिता दोष भारी ।

वंदूनी तयाचे चरण धरी । तेणे भवसागर तरशील ॥२५॥

**अर्थ:** ती राणी पतीला म्हणते – गुरूला शाप देणे मोठा दोष आहे. त्याच्या चरणी वंदन कर. त्याने भवसागर तरशील.

**२६.**

मद्यंती सतीचे वचन । मानिता झाला राजा आपण ।

अंजुळीचे उदक जाण । टाकी आपुले चरणावरी ॥२६॥

**अर्थ:** मदयंतीचे वचन मानून राजाने अंजुळीतील पाणी आपल्या चरणावर टाकले.

**२७.**

शाप देता कल्मषपाणी । पडले राजाचे चरणी ।

कल्मषपाद नाम म्हणोनि । ब्रह्मराक्षस झाला तो राव ॥२७॥

**अर्थ:** शाप देताच कल्मष (दोष) राजाच्या चरणी पडला. 'कल्मषपाद' म्हणून त्याला नाव पडले. तो राजा ब्रह्मराक्षस झाला.

**२८.**

राजपत्नी येऊनि परियेसी । लागली वसिष्ठचरणांसी ।

उद्धरी स्वामी बाळकासी । एवढा कोप काय काज ॥२८॥

**अर्थ:** राणी वसिष्ठांच्या चरणी लागली. म्हणाली – माझ्या पती व बाळाचा (राजाचा) उद्धार करा. एवढा कोप कशासाठी?

**२९.**

करुणावचन ऐकोनि । शांत झाला वसिष्ठ मुनि ।

वर्षे बारा क्रमोनि । पुनरपि राजा होशील ॥२९॥

**अर्थ:** करुणावचन ऐकून वसिष्ठ मुनी शांत झाले. म्हणाले – बारा वर्षे क्रमल्यावर (गेल्यावर) राजा पुन्हा होशील.

**३०.**

उःशाप देऊनि वसिष्ठ ऋषि । गेला आपुले स्थानासी ।

ब्रह्मराक्षस राजा परियेसी । होऊनि गेला वनांतरा ॥३०॥

**अर्थ:** उःशाप देऊन वसिष्ठ ऋषी आपल्या स्थानी गेले. राजा ब्रह्मराक्षस होऊन वनात गेला.

### ओवी ३१ ते ४०

**३१.**

निर्मनुष्य अरण्यात । राजा राहिला प्रख्यात ।

भक्षीतसे अनेक जंत । पशुमनुष्य आदिकरूनि ॥३१॥

**अर्थ:** माणसाविरहित अरण्यात तो राजा राहिला. तो अनेक जीव, पशू व मनुष्ये भक्षीत असे.

**३२.**

ऐसे क्रमिता तये वनी । मार्गस्थ दंपत्ये दोनी ।

ब्राह्मण जाता मार्ग क्रमुनी । देखिला राक्षस भयासुर ॥३२॥

**अर्थ:** असे करीत असताना वनात मार्गस्थ एक दांपत्य (पती-पत्नी) आले. ब्राह्मण जाता जाता त्याला भयानक राक्षस दिसला.

**३३.**

येऊनि धरी ब्राह्मणासी । व्याघ्र जैसा पशूसी ।

घेऊनि गेला भक्षावयासी । विप्रस्त्री समागमे ॥३३॥

**अर्थ:** तो व्याघ्रासारखा ब्राह्मणाला धरी. त्याला घेऊन जाऊ लागला. ब्राह्मणीही सोबत होती.

**३४.**

अतिशोक करी ब्राह्मणी । जाऊनि लागे राक्षसचरणी ।

राखे मजला अहेवपणी । प्राणेश्वराते सोडी पितया ॥३४॥

**अर्थ:** ब्राह्मणी फार शोक करते. ती राक्षसाच्या चरणी लागते. माझे अहेवपण (पतिव्रता) राख. माझ्या प्राणेश्वराला सोड.

**३५.**

न भक्षी गा माझा पति । माझी तयावरी अतिप्रीति ।

मज भक्षी गा म्हणे सुमति । वल्लभाते सोडोनिया ॥३५॥

**अर्थ:** माझ्या पतीला भक्षू नको. त्याच्यावर माझी अतिप्रीती आहे. मला भक्ष, असे ती सुमती म्हणते.

### ओवी ४१ ते ५०

**३६.**

पतीविण राहता नारी । जन्म वृथाचि दगडापरी ।

पहिले माते स्वीकारी । प्राण राखे पतीचे ॥३६॥

**अर्थ:** पतीशिवाय राहणे हे नारीच्या जन्मास दगडासारखे (व्यर्थ) आहे. प्रथम माते (राक्षसाला) माझा प्राण स्वीकार, पतीचे प्राण राख.

**३७.**

पति लावण्य पूर्ववयेसी । वेदशास्त्रपारंगेसी ।

याचा प्राण जरी तू रक्षिसी । जगी होईल तुज पुण्य ॥३७॥

**अर्थ:** हा पति तरुण, लावण्यवान व वेदशास्त्रपारंगत आहे. जर तू त्याचा प्राण राखलास तर जगात तुला पुण्य मिळेल.

**३८.**

कृपा करी गा आम्हावरी । होईन तुझी कन्या कुमारी ।

मज पुत्र होतील जरी । नाम वाढवीन तुझे मी ॥३८॥

**अर्थ:** आमच्यावर कृपा कर. मी तुझी कन्या होईन. मला जर पुत्र झाले तर मी तुझे नाम वाढवीन.

**३९.**

ऐसे नानापरी देखा । विप्रस्त्री करी महादुःखा ।

बोल न मानोनि राक्षसे ऐका । त्या ब्राह्मणाते भक्षिले ॥३९॥

**अर्थ:** अशा नानापरी ब्राह्मणी दुःख करते. पण राक्षसाने तिचे बोल मानले नाही व त्या ब्राह्मणाला भक्षिले.

**४०.**

पतीते भक्षिले देखोनि । शाप वदली ते ब्राह्मणी ।

म्हणे राक्षसा ऐक कानी । शाप माझा निधिर ॥४०॥

**अर्थ:** पतीला भक्षिलेले पाहून त्या ब्राह्मणीने शाप दिला. म्हणते – हे राक्षसा, कानी ऐक, माझा शाप निधिर (भयंकर) आहे.

### ओवी ४१ ते ५०

**४१.**

तू राजा सूर्यवंशी । शापास्तव राक्षस झालासी ।

पुढे मागुती राजा होसी द्वादश वर्षे क्रमोनि ॥४१॥

**अर्थ:** तू सूर्यवंशी राजा आहेस. शापामुळे राक्षस झालास. बारा वर्षे गेल्यावर पुढे पुन्हा राजा होशील.

**४२.**

परि रमता स्त्रियेसवे । प्राण जाईल स्वभावे ।

अनाथा भक्षिले दुष्ट भावे । दुरात्म्या तू राक्षसा ॥४२॥

**अर्थ:** पण जर तू स्त्रीशी रमलास तर प्राण जाईल. तू अनाथ ब्राह्मणाला दुष्ट भावनेने भक्षिले, दुरात्म्या राक्षसा.

**४३.**

शाप देऊनि तया वेळी । पतीच्या अस्थि मिळवूनि जवळी ।

काष्ठे घालोनिया प्रबळी । अग्निप्रवेश केला तिने ॥४३॥

**अर्थ:** त्या वेळी शाप देऊन तिने पतीची अस्थी जवळ करून, काष्ठे लावून अग्निप्रवेश केला (सती गेली).

**४४.**

ऐसे असता राव देखा । क्रमी बारा वर्षे निका ।

पुनरपि राजा होऊन ऐका । आला आपुले नगरासी ॥४४॥

**अर्थ:** असे असताना बारा वर्षे गेली. तो पुन्हा राजा होऊन आपल्या नगरास आला.

**४५.**

विप्रस्त्रियेचे शापवचन । स्त्रियेसी सांगितली खूण ।

म्हणे संग करिता तत्क्षण । मृत्यु असे आपणासी ॥४५॥

**अर्थ:** ब्राह्मणीचे शापवचन त्याने आपल्या स्त्रीला सांगितले. म्हणतो – संग (स्त्रीसंग) करताच तत्क्षण मृत्यू येतो.

**४६.**

ऐकोनि पतीचे वचन । मदयंती दुःख करी आपण ।

मन करूनि निर्वाण । त्यजावया प्राण पहातसे ॥४६॥

**अर्थ:** पतीचे वचन ऐकून मदयंती दुःख करते. मन निर्वाण (निश्चय) करून प्राण सोडण्यास पाहते.

**४७.**

मदयंती म्हणे रायासी । संतान नाही तुमचे वंशासी ।

वनी कष्टला बारा वर्षी । आपुले कर्म न चुकैची ॥४७॥

**अर्थ:** मदयंती राजाला म्हणते – तुमच्या वंशाला संतान नाही. तुम्ही वनी बारा वर्षे कष्टलात. आपले कर्म (वंशपरंपरा) चुकू नये.

**४८.**

ऐकोनि सतीचे वचन । शोके दाटला अतिगहन ।

अश्रु आले नेत्रांतून । काय करू म्हणतसे ॥४८॥

**अर्थ:** पत्नीचे वचन ऐकून राजा अतिशय शोकाकुल झाला. डोळ्यांतून अश्रू आले. तो काय करू? असे म्हणतो.

**४९.**

मंत्रीवृद्धपुरोहितांसी । बोलाविले परियेसी ।

ब्रह्महत्या घडली आम्हांसी । विमोचन होय कवणेपरी ॥४९॥

**अर्थ:** राजाने मंत्री, वृद्ध व पुरोहितांना बोलावून सांगितले – आम्हाला ब्रह्महत्या घडली. तिचे विमोचन कसे होईल?

**५०.**

मंत्रीवृद्धपुरोहित । तयासी म्हणती ऐका मात ।

तीर्थे आचरावी समस्त । तेणे पुनीत व्हाल तुम्ही ॥५०॥

**अर्थ:** मंत्री, वृद्ध व पुरोहित त्याला म्हणतात – तीर्थे आचरा. त्याने तुम्ही पवित्र व्हाल.

### ओवी ५१ ते ६०

**५१.**

करोनि ऐसा विचार । राजा निघे तीर्था साचार ।

सर्व तीर्थपरिकर । विधिपूर्वक करीतसे ॥५१॥

**अर्थ:** असा विचार करून राजा तीर्थयात्रेस निघाला. सर्व तीर्थांचा विधिपूर्वक परिकर (विधी) करतो.

**५२.**

ज्या ज्या तीर्था जाय आपण । अनेक पुण्य करी जाण ।

यज्ञादिक कर्म अन्नदान । ब्राह्मणादिका देतसे ॥५२॥

**अर्थ:** ज्या ज्या तीर्थी जातो, तेथे अनेक पुण्य करतो. यज्ञ, अन्नदान वगैरे ब्राह्मणांना देतो.

**५३.**

ऐसी नाना तीर्थ करीत । परी ब्रह्महत्या सर्वेचि येत ।

अघोररूपी असे दिसत । कवणेपरी न जायची ॥५३॥

**अर्थ:** अशी नाना तीर्थे करीत असताना ब्रह्महत्या (पाप) परत येत असे. ते अघोररूपात दिसत असे. कशानेही ते जात नसे.

**५४.**

कष्टोनि राजा बहुतांपरी । निर्वाण होऊनि मनाभीतरी ।

हिंडत पातला मिशिलापुरी । चिंताग्रस्त होवोनिया ॥५४॥

**अर्थ:** बऱ्याच प्रकारे कष्टून, मनात निर्वाण होऊन, चिंताग्रस्त होऊन तो मिशिलापुरीला पोहोचला.

**५५.**

नगर-बाह्यप्रदेशी । श्रमोनि राजा परियेसी ।

चिंता करी मानसी । वृक्षच्छाये बैसलासे ॥५५॥

**अर्थ:** नगराच्या बाहेर श्रमून राजा मनात चिंता करीत वृक्षाच्या छायेत बसला.

**५६.**

ऋषेश्वरासमवेत । जैसा रुद्र प्रकाशित ।

गौतम ऋषि अवचित । तया स्थानासि पातला ॥५६॥

**अर्थ:** ऋषिश्वरांसह, रुद्राप्रमाणे तेजस्वी गौतम ऋषी अचानक त्या स्थानी आले.

**५७.**

राजा देखोनि गौतमासी । चरणी लोळे संतोषी ।

नमन करी साष्टांगेसी । भक्तिभावे करोनिया ॥५७॥

**अर्थ:** राजा गौतमांना पाहून आनंदाने चरणी लोळतो. भक्तिभावाने साष्टांग नमस्कार करतो.

**५८.**

आश्वासूनि तये वेळी । गौतम पुसे करुणाबहाळी ।

क्षेमसमाधान सकळी । पुसता झाला वृत्तान्त ॥५८॥

**अर्थ:** त्या वेळी गौतमांनी करुणाबहाळीने त्याला आश्वासन दिले. क्षेम-समाधान व वृत्तान्त विचारला.

**५९.**

काय झाले तुझे राज्य । अरण्यवासाचे काय काज ।

चिंताकुलित मुखांबुज । कवण कार्य घडले असे ॥५९॥

**अर्थ:** तुझ्या राज्याला काय झाले? अरण्यवासाचे काय कारण? तुझे मुख चिंताकुल आहे. कोणते कार्य घडले?

**६०.**

ऐकोनि ऋषीचे वचन । राजा सांगे विस्तारोन ।

शाप जाहला ब्रह्मवचन । ब्रह्महत्या घडली मज ॥६०॥

**अर्थ:** ऋषींचे वचन ऐकून राजा विस्ताराने सांगतो – ब्रह्मवचनाने शाप झाला. मला ब्रह्महत्या घडली.

### ओवी ६१ ते ७०

**६१.**

प्रायश्चित्ते सकळिक । यज्ञादि कर्म धर्मादिक ।

सुक्षेत्रे अपार तीर्थ देख । आपण सकळ आचरली ॥६१॥

**अर्थ:** सर्व प्रायश्चित्ते, यज्ञ, धर्म, अपार तीर्थे – ही सर्व मी आचरली.

**६२.**

शमन न होय महादोष । सवेचि येत अघोर वेष ।

व्रत आचरलो कोटीश । न जाय दोष सर्वथा ॥६२॥

**अर्थ:** तरी महादोषाचे शमन होत नाही. तो अघोर वेषात परत येतो. कोटीश व्रत आचरलो तरी दोष जात नाही.

**६३.**

आज्ञचेनि माझे सफळ जनन । दर्शन झाले जी तुमचे चरण ।

होतील माझे कष्ट निवारण । म्हणोनि चरणा लागलो ॥६३॥

**अर्थ:** तुमच्या दर्शनाने माझे जनन सफळ झाले. तुमच्या चरणी लागल्याने माझे कष्ट निवारण होतील.

**६४.**

ऐकोनि रायाचे वचन । करुणासागर गौतम आपण ।

म्हणे भय सांडी गा निर्वाण वचन । तारील शंकर मृत्युंजय ॥६४॥

**अर्थ:** राजाचे वचन ऐकून करुणासागर गौतम म्हणतात – भय सोड. शंकर मृत्युंजय तुला तारील.

**६५.**

तुझे पापनिवारणासी । सांगेन तीर्थविशेषी ।

महापातक संहारावयासी । गोकर्ण क्षेत्र असे भले ॥६५॥

**अर्थ:** तुझ्या पापनिवारणासाठी मी एक विशेष तीर्थ सांगतो. महापातक संहारण्यासाठी गोकर्ण क्षेत्र उत्तम आहे.

**६६.**

स्मरण करितां गोकर्णासी । ब्रह्महत्यादि पाप नाशी ।

तेथे ईश्वर सदा निवासी । मृत्युंजय सदाशिव ॥६६॥

**अर्थ:** गोकर्णाचे स्मरण करताच ब्रह्महत्यादी पापे नष्ट होतात. तेथे मृत्युंजय सदाशिव (शिव) सदा निवास करतात.

**६७.**

जैसे कैलासाचे शिखर । अथवा स्वधुनीमंदिर ।

निश्चय वास कर्पूरगौर । गोकर्णक्षेत्री परियेसा ॥६७॥

**अर्थ:** जसे कैलासाचे शिखर किंवा गंगेचे मंदिर, तसेच कर्पूरगौर शिवाचा निश्चय वास गोकर्ण क्षेत्री आहे.

**६८.**

जैसी अंधकाररजनी । प्रकाशावया जैवी अग्नि ।

चंद्रोदय जरि होय निर्वाणी । तरी सूर्यप्रकाशावणि गति नव्हे ॥६८॥

**अर्थ:** जशी अंधाररात्री प्रकाशासाठी जर अग्नी असेल, चंद्रोदय झाला तरी सूर्यप्रकाशाची गती नसते (सूर्योदयानेच प्रकाश होतो).

**६९.**

तैसे समस्त तीर्थाने । पाप नच जाय याचि कारणे ।

सूर्योदयी तमहरणे । तैसे गोकर्णदर्शने होय ॥६९॥

**अर्थ:** तसे सर्व तीर्थांनी (ब्रह्महत्या) पाप जात नाही. जसे सूर्योदयाने अंधार नाहीसा होतो, तसे गोकर्णदर्शनाने (पाप) होते.

**७०.**

सहस्र ब्रह्महत्या जरी । घडल्या असती या शरीरी ।

प्रवेश होता गोकर्णक्षेत्री । शुद्धात्मा होय परियेसा ॥७०॥

**अर्थ:** जरी या शरीरात हजार ब्रह्महत्या घडल्या असतील, तरी गोकर्णक्षेत्री प्रवेश होताच आत्मा शुद्ध होतो.

### ओवी ७१ ते ८०

**७१.**

रुद्रोपद्रविरिंचि देखा । जाऊनि तया स्थानी ऐका ।

तप केले हो सकळिका । कार्यसिद्धि होय त्यांप्रती ॥७१॥

**अर्थ:** रुद्र, विष्णू, ब्रह्मा (तिघे) त्या स्थानी जाऊन तप करतात. त्यांची कार्ये सिद्ध होतात.

**७२.**

भक्तिपूर्वक तया स्थानी । जप व्रत करिती जाणोनि ।

फळ होय तया लक्षगुणी । असे पुण्यक्षेत्र असे ॥७२॥

**अर्थ:** त्या स्थानी भक्तिपूर्वक जप-व्रत केल्यास लक्षगुणी फळ मिळते. हे पुण्यक्षेत्र आहे.

**७३.**

जैसे ब्रह्मा विष्णु देखा । इंद्रादि देवा सकळिका ।

साध्य झाले तप ऐका । यावेगळे काय सांगू ॥७३॥

**अर्थ:** ब्रह्मा, विष्णू, इंद्रादी सर्व देवांची तपे येथे साध्य झाली. याव्यतिरिक्त काय सांगू?

**७४.**

जाणा तो साक्षात् ईश्वर । गोकर्णक्षेत्र कैलासपुर ।

प्रतिष्ठा करी विघ्नेश्वर । विष्णुनिरोधे विनयार्थ ॥७४॥

**अर्थ:** हे साक्षात ईश्वराचे क्षेत्र आहे. गोकर्णक्षेत्र कैलासपुरी आहे. विघ्नेश्वर (गणेश) यांनी विष्णूच्या आज्ञेने तेथे (लिंगाची) प्रतिष्ठा केली.

**७५.**

समस्त देव तेथे येती । पुण्यक्षेत्री वास करिती ।

ब्रह्मा विष्णु इंद्रासहिती । विश्वेदेवे मरुद्ग ॥७५॥

**अर्थ:** सर्व देव तेथे येतात. त्या पुण्यक्षेत्री वास करतात. ब्रह्मा, विष्णू, इंद्र व विश्वेदेव, मरुद्गण येथे असतात.

**७६.**

चंद्र सूर्य वस्वादिक । पूर्वद्वारी राहिले ऐक ।

प्रीति करी भक्तिपूर्वक । बैसले असती तये स्थाना ॥७६॥

**अर्थ:** चंद्र, सूर्य, वसु आदी (देव) पूर्वद्वारी राहिले आहेत. ते भक्तिपूर्वक प्रीतीने त्या स्थानी बसले आहेत.

**७७.**

अन्मि यम चित्रगुप्त । एकादश रुद्र पितृदैवत ।

दक्षिणद्वारी वास करीत । संतोषे राहिले असती ॥७७॥

**अर्थ:** अन्मि (कुबेर?), यम, चित्रगुप्त, एकादश रुद्र व पितृदैवते दक्षिणद्वारी संतोषाने वास करतात.

**७८.**

वरुणासहित गंगा सकळी । राहती पश्चिमद्वारस्थळी ।

प्रीति करी चंद्रमौळी । तया सकळां परियेसा ॥७८॥

**अर्थ:** वरुण व गंगा आदी पश्चिमद्वारी राहतात. चंद्रमौळी (शिव) त्यांच्यावर प्रीती करतात.

**७९.**

कुबेर वायु भद्रकाळी । मातृदेवता चंडी सकळी ।

उत्तरवास त्रिकाळी । पूजा करिती महाबळेश्वराची ॥७९॥

**अर्थ:** कुबेर, वायू, भद्रकाळी, मातृदेवता व चंडी या उत्तरेस वास करतात. त्या त्रिकाळ महाबळेश्वराची पूजा करतात.

**८०.**

चित्ररथादि विश्वावसु परियेसी । चित्रसेन गंधर्व सुरसी ।

पूजा करिती सदाशिवासी । सदा वसोनि तया ठायी ॥८०॥

**अर्थ:** चित्ररथ, विश्वावसु, चित्रसेन हे गंधर्व व सुर त्या स्थानी सदाशिवाची पूजा करतात.

### ओवी ८१ ते ९०

**८१.**

घूताची रंभा मेनका । तिलोत्तमा उर्वशी ऐका ।

नित्य नृत्य करिती देखा । महाबळेश्वराचे सन्मुख ॥८१॥

**अर्थ:** घृताची, रंभा, मेनका, तिलोत्तमा, उर्वशी या अप्सरा महाबळेश्वरासमोर नित्य नृत्य करतात.

**८२.**

वसिष्ठ कश्यप कण्व ऋषि । विश्वामित्र महातापसी ।

भरद्वाज जैमिनी जाबाल ऋषि । पूजा करिती सदा तेथे ॥८२॥

**अर्थ:** वसिष्ठ, कश्यप, कण्व, विश्वामित्र, भरद्वाज, जैमिनी, जाबाल हे ऋषी तेथे सदा पूजा करतात.

**८३.**

कृतयुगी ब्रह्म-ऋषि । आचार करिती महातापसी ।

महाबळेश्वराचे भक्तीसी । राहिले गोकर्णक्षेत्रांत ॥८३॥

**अर्थ:** कृतयुगी ब्रह्म-ऋषी महातपस्वी आचार करतात. ते गोकर्णक्षेत्रात राहून महाबळेश्वराची भक्ती करतात.

**८४.**

मरीचि नारद अत्रि ऋषि । दक्षादि ब्रह्म-ऋषि परियेसी ।

सनकादिक महातापसी । उपनिषदार्थ उपासिती ॥८४॥

**अर्थ:** मरीचि, नारद, अत्रि, दक्षादी ब्रह्म-ऋषी व सनकादी महातपस्वी उपनिषदार्थाची उपासना करतात.

**८५.**

अनेक सिद्ध साध्य जाण । मुनीश्वर अजिनधारण ।

दंडधारी संन्यासी निर्गुण । ब्रह्मचारी तेथे वसती ॥८५॥

**अर्थ:** अनेक सिद्ध, साध्य, अजिनधारी मुनीश्वर, दंडधारी निर्गुण संन्यासी व ब्रह्मचारी तेथे वास करतात.

**८६.**

त्वगस्थिमात्रशरीरैसी । अनुष्ठिती महातापसी ।

पूजा करिती भक्तीसी । चंद्रमौळीची परियेसा ॥८६॥

**अर्थ:** कातडी-हाडे मात्र उरलेले महातपस्वी तेथे अनुष्ठान करतात व भक्तीने चंद्रमौळीची पूजा करतात.

**८७.**

गंधवर्दिद समस्त देव । पितर सिद्ध अष्टवसव ।

विद्याधर किंपुरुष सर्व । सेवेसी जाती निरंतर ॥८७॥

**अर्थ:** गंधर्व, सर्व देव, पितर, सिद्ध, अष्टवसु, विद्याधर, किंपुरुष हे सर्व निरंतर सेवेस जातात.

**८८.**

गुह्यक किङ्गर स्वर्गलोक । शेषादि नाग तक्षक ।

पिशाच वेताळ सकळिक । जाती पूजेसी तया स्थाना ॥८८॥

**अर्थ:** गुह्यक, किन्नर, स्वर्गलोकी, शेषनाग, तक्षक, पिशाच, वेताळ हे सर्व त्या स्थानी पूजेस जातात.

**८९.**

नाना शृंगार करूनि । अनेक भूषणे विराजमानी ।

सूर्यशशी विमानी । वहनी येती वळंघोनिया ॥८९॥

**अर्थ:** नाना शृंगार करून, अनेक भूषणांनी विराजमान होऊन सूर्य, चंद्र आपापल्या विमानांतून येतात.

**९०.**

स्तोत्रे गायन करिती देखा । नमिती नृत्य करिती अनेका ।

पूजेकारणे येती सकळिका । महाबळेश्वरलिंगासी ॥९०॥

**अर्थ:** तेथे स्तोत्रे गातात, नमन करतात, अनेक नृत्य करतात. सर्वजण महाबळेश्वरलिंगाच्या पूजेसाठी येतात.

### ओवी ९१ ते १००

**९१.**

जे जे इच्छिती मनकामना । पावती त्वरित निर्धारणा ।

समान नाही क्षेत्र गोकर्ण । या ब्रह्मांडगोलकांत ॥९१॥

**अर्थ:** ज्या ज्या मनोकामना इच्छितात, त्या त्वरित पूर्ण होतात. या ब्रह्मांडगोलात गोकर्ण क्षेत्रासमान नाही.

**९२.**

अगस्त्यादि सन्तुकार । प्रियव्रतादि राजकुमार ।

अन्मिदेवदानवादि येर । वर लाधले सर्व तया ठायी ॥९२॥

**अर्थ:** अगस्त्य, संतुकार, प्रियव्रतादी राजकुमार, देव-दानव या सर्वांनी त्या ठिकाणी वर प्राप्त केले.

**९३.**

शिशुमारी भद्रकाली । पूजा करिती त्रिकाली ।

नागाते गरुड न गिली । महाबळेश्वरदर्शने ॥९३॥

**अर्थ:** शिशुमारी, भद्रकाली त्रिकाळ पूजा करतात. महाबळेश्वरदर्शनाने गरुड नागांना गिळत नाही.

**९४.**

रावणादि राक्षसकुली । कुंभकर्ण येर सकली ।

वर लाधले ये स्थली । बिभीषण पूजीतसे ॥९४॥

**अर्थ:** रावण, कुंभकर्ण या सर्व राक्षसांनीही या स्थली वर प्राप्त केले. बिभीषण येथे पूजा करतो.

**९५.**

ऐसे समस्त देवकुल । सिद्धदानवादि सकल ।

गोकर्णक्षेत्रा जाऊनि प्रबळ । आराधिती नानापरी ॥९५॥

**अर्थ:** असे सर्व देवकुळ, सिद्ध, दानव गोकर्णक्षेत्री जाऊन नानापरी आराधना करतात.

**९६.**

लिंग स्थापिती आपुले नामी । असे ख्याति तया नामी ।

वर लाधले अनेक कामी । चतुर्विध पुरुषार्थ ॥९६॥

**अर्थ:** ते आपल्या नावाने लिंग स्थापित करतात. त्या नावाने ख्याती आहे. अनेक कामांनी व चतुर्विध पुरुषार्थांनी त्यांना वर प्राप्त झाले.

**९७.**

ब्रह्मा विष्णु आपण देखा । कार्तवीर्य विनायका ।

आपुले नामी लिंग देखा । प्रतिष्ठा केली तये ठायी ॥९७॥

**अर्थ:** ब्रह्मा, विष्णू, कार्तवीर्य, विनायक (गणेश) यांनी आपल्या नावाने तेथे लिंग प्रतिष्ठा केली.

**९८.**

धर्मक्षेत्रपाळादी । दुर्गादेवीशक्तिवृंदी । लिंग स्थापिते आपुले नामी । ज्या गोकर्णक्षेत्रात ॥९८॥

**अर्थ:** धर्म, क्षेत्रपाल, दुर्गादेवी व शक्ती यांनी गोकर्णक्षेत्रात आपल्या नावाने लिंग स्थापित केली.

**९९.**

गोकर्णक्षेत्र असे गहन । लिंग तीर्थ असांख्य जाण ।

पदोपदी असे निर्गुण । ऐसे क्षेत्र अनुपम असे ॥९९॥

**अर्थ:** गोकर्णक्षेत्र अतिशय गहन (महान) आहे. तेथे असंख्य लिंग व तीर्थे आहेत. पदोपदी निर्गुण (शिव) आहे. असे अनुपम क्षेत्र आहे.

**१००.**

सांगो किती विस्तारोन । असांख्यात तीर्थ जाण ।

पाबाण समस्त लिंग खूण । समस्त उदक जाणावी तीर्थ ॥१००॥

**अर्थ:** किती विस्ताराने सांगू? तेथे असंख्य तीर्थे आहेत. सर्व लिंगे व तीर्थे (तीर्थरूप) आहेत.

### ओवी १०१ ते ११०

**१०१.**

कृतयुगी महाबळेश्वर श्वेत । त्रेतायुगी लोहित ।

द्वापारी सुवर्णपित । कलियुगी कृष्णवर्ण जाहला ॥१०१॥

**अर्थ:** कृतयुगी महाबळेश्वर श्वेत (पांढरा), त्रेतायुगी लोहित (तांबूस), द्वापारी सुवर्णपीत (सोनेरी), कलियुगी कृष्णवर्ण (काळा) झाला.

**१०२.**

सप्त पाताळ खोलावोन । उभे असे लिंग आपण ।

कलियुगी मृदु होऊन । दिसे सूक्ष्मरूपाने ॥१०२॥

**अर्थ:** सप्तपाताळ खोलवर (ते) लिंग उभे आहे. कलियुगी ते मृदू (कोमल) होऊन सूक्ष्मरूपाने दिसते.

**१०३.**

पश्चिम समुद्रतीरासी । गोकर्णक्षेत्रविशेषी ।

ब्रह्महत्यादि पातके नाशी । काय आश्चर्य परियेसा ॥१०३॥

**अर्थ:** पश्चिम समुद्रतीरी गोकर्णक्षेत्रात ब्रह्महत्यादी पातके नष्ट होतात. यात आश्चर्य काय?

**१०४.**

ब्रह्महत्यादि महापापे । परदारादि घोर पापे ।

दुःशील दुराचारी पापे । जाती गोकर्णदर्शने ॥१०४॥

**अर्थ:** ब्रह्महत्या, परदारगमन, दुराचार या पापे गोकर्णदर्शनाने नष्ट होतात.

**१०५.**

दर्शनमात्रे पुनीत होती । समस्त काम्यार्थ साधती ।

अंती होय तयांसी गति । गोकर्णलिंगदर्शने ॥१०५॥

**अर्थ:** दर्शनमात्रे पवित्र होतात, सर्व काम्यार्थ साध्य होतात. गोकर्णलिंगदर्शनाने अंती गती प्राप्त होते.

**१०६.**

तये स्थानी पुण्यदिवशी । जे जे अचिंती भक्तिसी ।

तेचि जाणा रुद्रवंशी । रायासी म्हणे गौतम ॥१०६॥

**अर्थ:** त्या स्थानी पुण्यदिवशी जे भक्तीने अर्चन करतात, ते रुद्रवंशी (शिवाचे) होतात, असे गौतम राजाला म्हणतात.

**१०७.**

एखादे समयी गोकर्णासी । जाय भक्तिने मानुषी ।

पूजा करिता सदाशिवासी । शिवपद निश्चये पावे जाणा ॥१०७॥

**अर्थ:** एखाद्या वेळी गोकर्णास भक्तीने जाऊन सदाशिवाची पूजा केल्यास शिवपद निश्चित मिळते.

**१०८.**

आदित्य सोम बुधवारी । अमावास्यादि पर्वाभितरी ।

स्नान करूनि समुद्रतीरी । दानधर्म करावा ॥१०८॥

**अर्थ:** रविवार, सोमवार, बुधवार, अमावास्या व पर्वकाळी समुद्रतीरी स्नान व दानधर्म करावा.

**१०९.**

शिवपूजा व्रत हवन । जप ब्राह्मणसंतर्पण ।

किंचित् करिता अनंत पुण्य । गौतम म्हणे रायासी ॥१०९॥

**अर्थ:** थोडीशी शिवपूजा, व्रत, हवन, जप, ब्राह्मणसंतर्पण केल्यास अनंत पुण्य मिळते, असे गौतम राजाला म्हणतात.

**११०.**

व्यतिपातादि पर्वणीसी । सूर्य-संक्रांतीचे दिवशी ।

महाप्रदोष त्रयोदशी । पूजितां पुष्प अगण्य ॥११०॥

**अर्थ:** व्यतिपात, सूर्यसंक्रांती, महाप्रदोष, त्रयोदशी या दिवशी पूजा केल्यास अगणित पुण्य मिळते.

### ओवी १११ ते १२०

**१११.**

काय सांगो त्याचा महिमा । निवाडा होय अखिल कर्मा ।

ईश्वर भोळा अनंतमहिमा । पूजनमात्रे तुष्टतसे ॥१११॥

**अर्थ:** त्याचा महिमा काय सांगू? सर्व कर्मांचा निवाडा होतो. भोळा अनंत महिमा असलेला ईश्वर पूजनमात्रे तुष्टतो.

**११२.**

असित पक्ष माघमासी । शिवरात्री चतुर्दशीसी ।

बिल्वपत्र वाहिले यासी । दुर्लभ असे त्रिभुवनांत ॥११२॥

**अर्थ:** माघ महिन्याच्या कृष्ण पक्ष चतुर्दशीस (शिवरात्री) बिल्वपत्र वाहिले (अर्पण) तर ते त्रिभुवनात दुर्लभ आहे.

**११३.**

ऐसे अनुपम स्थान असता । न जाती मूर्ख लोक ऐकता ।

शिवतीर्थ असे दुर्लभता । नेणती मूढ बधिर जाणा ॥११३॥

**अर्थ:** असे अनुपम स्थान असताना मूर्ख लोक तेथे जात नाहीत. हे शिवतीर्थ दुर्लभ आहे, हे मूढ-बधिर जाणत नाहीत.

**११४.**

उपोषणादि जागरण । लिंग सन्निध गोकर्ण ।

स्वर्गासि जावया सोपान । पद्धति असे परियेसा ॥११४॥

**अर्थ:** गोकर्णात लिंगासन्निध उपोषण व जागरण केल्यास स्वर्गास जाण्याची सोपान (शिडी) पद्धती आहे.

**११५.**

ऐसे या गोकर्णस्थानासी । जे जाती जन यात्रेसी ।

चतुर्विध पुरुषार्थासी । लाधती लोक अवधारा ॥११५॥

**अर्थ:** या गोकर्णस्थानी जे लोक यात्रेस जातात, त्यांना चतुर्विध पुरुषार्थ प्राप्त होतात.

**११६.**

स्नान करूनि समस्त तीर्थी । महाबळेश्वरलिंगार्थी ।

पूजा करावी भक्त्यर्थी । पातकाव्यतिरिक्त होय जाणा ॥११६॥

**अर्थ:** सर्व तीर्थी स्नान करून महाबळेश्वरलिंगाची भक्तीने पूजा करावी. पातकांचा नाश होतो.

**११७.**

ऐशापरी गोकर्णमहिमा । प्रकाश केला ऋषी गौतमा ।

राजा ऐकोनि अतिप्रेमा । पुसता झाला ते वेळी ॥११७॥

**अर्थ:** अशापरी गोकर्णमहिमा गौतम ऋषींनी प्रकाश केला. राजाने अतिप्रेमाने ऐकले व त्या वेळी विचारले.

**११८.**

राजा म्हणे गौतमासी । गोकर्णस्थान निरोपिलेसी ।

पूर्वी पावला कोण यापासी । साक्ष झाली असेल ॥११८॥

**अर्थ:** राजा गौतमांना म्हणतो – तू गोकर्णस्थान सांगितले. पूर्वी याची साक्ष कोणाला झाली असेल?

**११९.**

विस्तारोनि ते आम्हांसी । सांगावे स्वामी करुणेसी ।

म्हणोनि लागला चरणांसी । अतिभक्ति करोनिया ॥११९॥

**अर्थ:** ते विस्ताराने आम्हाला सांगा, स्वामी, करुणेने. म्हणून तो अतिभक्तीने चरणी लागला.

**१२०.**

म्हणे गौतम तये वळी । गोकर्णक्षेत्र महाबळी ।

जाणो आम्ही बहुकाळी । अपार साक्षी देखिली असे ॥१२०॥

**अर्थ:** गौतम त्यावेळी म्हणतात – गोकर्णक्षेत्र महान आहे. मी बरेच काळ ते जाणतो. मी अपार साक्षी पाहिल्या आहेत.

### ओवी १२१ ते १३०

**१२१.**

गेलो होतो आम्ही यात्रे । देखिला दृष्टान्त विचित्र ।

आले होते तेथे जनमात्र । यात्रास्तूपे करोनिया ॥१२१॥

**अर्थ:** मी एकदा यात्रेस गेलो होतो. तेथे विचित्र दृष्टान्त पाहिला. यात्रास्तूपे (यात्रेसाठी) बरेच लोक आले होते.

**१२२.**

माध्याह्नकाळी आम्ही तेथे । बैसलो होतो वृक्षच्छायेते ।

दुरोनि देखिले चांडाळीते । वृद्ध अंध महारोगी ॥१२२॥

**अर्थ:** मध्यान्ही आम्ही तेथे वृक्षाच्या सावलीत बसलो होतो. दूरून एक चांडाळी (अस्पृश्य स्त्री) दिसली. ती वृद्ध, आंधळी व महारोगी होती.

**१२३.**

शुष्कमुखी निराहारी । कुष्ठ सर्वांगशरीरी ।

कृमि पडले अघोरी । पूय शोणित दुर्गधी ॥१२३॥

**अर्थ:** तिचे मुख कोरडे होते, ती उपाशी होती. सर्वांगी कुष्ठ होते. अघोरी कृमी (किडे) पडले होते, पूय व रक्ताची दुर्गधी येत होती.

**१२४.**

कुक्षिरोगी गंडमाळा । कफे दाटला असे गळा ।

दंतहीन अति विव्हळा । वस्त्र नाही परिधाना ॥१२४॥

**अर्थ:** तिला पोटाचा रोग, गंडमाळा होती. गळ्यात कफ दाटला होता. दात नव्हते, ती अतिशय विव्हळ (हतबल) होती. तिला वस्त्र नव्हते.

**१२५.**

चंद्रसूर्यकिरण पडता । प्राण जाय कंठगता ।

शौचव्याधी असे बहुता । सर्वांगशूळ महादुःखी ॥१२५॥

**अर्थ:** सूर्य-चंद्राचे किरण पडताच प्राण कंठात अडकत होता. तिला शौचव्याधी व सर्वांगी शूळ (वेदना) होती.

**१२६.**

विधवा आपण केशवपनी । दिसे जैसी मुखरमणी ।

क्षणक्षणा पडे धरणी । प्राणत्याग करू पाहे ॥१२६॥

**अर्थ:** ती विधवा होती. तिचे केस विखुरले होते. ती क्षणाक्षणा जमिनीवर पडत होती व प्राणत्याग करू पाहत होती.

**१२७.**

ऐशी अवस्था चांडाळीसी । आली वृक्षच्छायेसी ।

देह टाकिला धरणीसी । त्यजू पाहे प्राण आपुला ॥१२७॥

**अर्थ:** अशी अवस्था असताना चांडाळी वृक्षाच्या सावलीत आली. जमिनीवर देह टाकून ती आपले प्राण सोडू पाहत होती.

**१२८.**

प्राण त्यजिता तये वेळी । विमान उतरे तत्काळी ।

शिवदूत अतिबळी । त्रिशूळ खट्वांग धरूनिया ॥१२८॥

**अर्थ:** प्राण सोडताच त्या वेळी विमान उतरले. अतिबळी शिवदूत त्रिशूळ व खट्वांग धरून आले.

**१२९.**

टंकायुधे चंद्र भाळी । दिव्यकांति चंद्रासारखी केवळी ।

किरीटकुंडले मिरवली । चतुर्वर्ग येणेपरी ॥१२९॥

**अर्थ:** त्यांच्या हाती टंक (कुऱ्हाड) होती. कपाळी चंद्र, दिव्यकांती, किरीट व कुंडले मिरवत होती.

**१३०.**

विमानी सूर्यासारिखे तेज । अतिविचित्र दिसे विराज ।

आले चांडाळियेकाज । अपूर्व वर्तले तये वेळी ॥१३०॥

**अर्थ:** ते विमान सूर्यासारखे तेजस्वी होते. ते चांडाळीच्या काजास (कार्यास) आले होते. त्या वेळी अपूर्व घटना घडली.

### ओवी १३१ ते १४०

**१३१.**

आम्ही पुशिले शिवदूतांसी । आलेति कवण्या कार्यासी ।

दूत म्हणती आम्हांसी । न्यावया आलो चांडाळिते ॥१३१॥

**अर्थ:** मी शिवदूतांना विचारले – तुम्ही कोणत्या कार्यास आलात? दूत म्हणाले – आम्ही ही चांडाळी न्यायला आलो आहोत.

**१३२.**

ऐकोनि दूताचे वचन । विस्मित झाले आमुचे मन ।

पुनरपि केला त्यासी प्रश्न । ऐक राया तू एकचित्ते ॥१३२॥

**अर्थ:** दूतांचे वचन ऐकून आमचे मन विस्मित झाले. मी पुन्हा त्यांना प्रश्न केला. हे राया, एकचित्ताने ऐक.

**१३३.**

ऐशिया चांडाळी पापिणीसी । कैसी योग्य विमानेसी ।

नेऊनिया श्वानासी । सिंहासनी कैसे योग्य ॥१३३॥

**अर्थ:** अशा पापी चांडाळीला विमान कसे योग्य? तिला (श्वानासी – अयोग्य) सिंहासनी कसे बसवाल?

**१३४.**

या जन्मादारभ्य इसी । पापे पापसंग्रहासी ।

ऐशी पापीण दुर्वृत्त इसी । केवी न्याल कैलासा ॥१३४॥

**अर्थ:** या जन्मापासून तिने पापांचा संग्रह केला आहे. अशी पापीण, दुर्वृत्त तिला कैलासी कसे न्याल?

**१३५.**

नाही इसी शिवज्ञान । न करीच हे तपसाधन ।

दया सत्य कदा नेणे । इसी कैसे न्याल तुम्ही ॥१३५॥

**अर्थ:** तिला शिवज्ञान नाही, तिने तपसाधन केले नाही, दया-सत्य कधी जाणले नाही. तिला कसे न्याल?

**१३६.**

पशुमांस आहार इसी । सदा करी जीवहिंसी ।

ऐशिया दुष्ट कुष्ठी पापिणीसी । केवी नेता स्वर्गभुवना ॥१३६॥

**अर्थ:** ती पशूमांस खात असे, जीवहिंसा करीत असे. अशा दुष्ट, कुष्ठी पापिणीला स्वर्गात कसे नेता?

**१३७.**

अथवा कधी शिवपूजन । न करी पंचाक्षरीजपन ।

नाही केले शिवस्मरण । इसी कैसे न्याल तुम्ही ॥१३७॥

**अर्थ:** कधी शिवपूजन, पंचाक्षरी जप, शिवस्मरण केले नाही. तिला कसे न्याल?

**१३८.**

शिवरात्री उपोषण । नाही केले पुण्यदान ।

यज्ञयागादि साधन । नाही केले इणे कधी ॥१३८॥

**अर्थ:** तिने शिवरात्रीचे उपोषण, पुण्यदान, यज्ञयाग कधी केले नाहीत.

**१३९.**

न करी स्नान पर्वकाळी । नेणे तीर्थ कवणे वेळी ।

अथवा व्रतादि सकळी । केले नाही इणे कधी ॥१३९॥

**अर्थ:** तिने पर्वकाळी स्नान, तीर्थ, व्रते कधी केली नाहीत.

**१४०.**

या सर्वांगी पूर्य शोणित । दुर्गधी असे बहुत ।

ऐशी चांडाळी दुर्वृत्त । कैसी विमानी बैसवाल ॥१४०॥

**अर्थ:** तिच्या सर्वांगी पूय-रक्त व दुर्गंधी होती. अशी दुर्वृत्त चांडाळी विमानी कशी बसवाल?

### ओवी १४१ ते १५०

**१४१.**

अर्चन जन्मांतरीचे म्हणा । कुष्ठ सर्वांग तेचि खुणा ।

कृमि निघती मुखांतून । पूर्वाजित काय केले ॥१४१॥

**अर्थ:** जन्मांतरीचे (पूर्वजन्मीचे) अर्चन (पूजन) काय? सर्वांगी कुष्ठ हीच खुण आहे. मुखातून किडे निघतात. पूर्वजन्मी काय केले?

**१४२.**

ऐशी पापिणी दुराचारी । केवी नेता कैलासपुरी ।

योग्य नव्हे चराचरी । तुम्ही केवी न्याल इसी ॥१४२॥

**अर्थ:** अशी दुराचारी पापिणी कैलासपुरी न्यायला योग्य नाही. तुम्ही तिला कसे न्याल?

**१४३.**

गौतम म्हणे रायासी । ऐसे पुशिले दूतांसी ।

त्यांनी सांगितला आम्हांसी । आद्यंत तये चांडाळीचा ॥१४३॥

**अर्थ:** गौतम राजाला म्हणतात – मी दूतांना असे विचारले. त्यांनी मला त्या चांडाळीचा आद्यंत (इतिहास) सांगितला.

**१४४.**

म्हणे गौतम ऋषेश्वर । चांडाळीचे पूर्वापार ।

सांगेन तुम्हांस सविस्तर । असे आश्चर्य परियेसा ॥१४४॥

**अर्थ:** गौतम ऋषी म्हणतात – चांडाळीचा पूर्वापार (पूर्वजन्माचा) इतिहास मी सविस्तर सांगतो. हे आश्चर्य आहे.

**१४५.**

पूर्वी इचे जन्मस्थान । ब्राह्मणकन्या असे जाण ।

सौदामिनी नाम असे पूर्ण । सोमबिंबासारखे मुख ॥१४५॥

**अर्थ:** पूर्वी (एका जन्मी) तिचा जन्म ब्राह्मणकन्या म्हणून झाला. तिचे नाव सौदामिनी होते. तिचे मुख चंद्रबिंबासारखे होते.

**१४६.**

अतिसुंदर रूप इसी । उपवर जाहली पितृगृहासी ।

न मिळे वर तियेसी । चिंता करिती मातापिता ॥१४६॥

**अर्थ:** ती अतिशय सुंदर होती. पितृगृही (वडिलांच्या घरी) ती मोठी झाली. तिला योग्य वर मिळत नव्हता. मातापिता चिंता करीत.

**१४७.**

न मिळे वर सुंदर तिसी । उन्मत्त जाहली दहा वरुणी ।

मिळवूनि एका द्विजासी । गृह्योर्केसी लग्न केले ॥१४७॥

**अर्थ:** तिला सुंदर वर न मिळाल्याने ती दहा वर्षे उन्मत्त (व्याकुळ) झाली. एका द्विजाला (ब्राह्मणाला) मिळवून तिचे लग्न (गृह्योर्केने) केले.

**१४८.**

विवाह झालियावरी । होती तया पतीचे घरी ।

क्वचित्काळ येणेपरी । होती नारी परियेसा ॥१४८॥

**अर्थ:** विवाह झाल्यावर ती पतीच्या घरी राहू लागली. काही काळ ती नारी (पत्नी) होती.

**१४९.**

वर्तता असे पुढे देख । तिचे पतीस झाले दुःख ।

पंचत्व पावला तात्कालिक । विधिलेख करूनिया ॥१४९॥

**अर्थ:** पुढे तिच्या पतीला दुःख झाले. विधिलेखानुसार (भाग्यानुसार) तो लवकर मरण पावला.

**१५०.**

ऐकोनि तिचे मातापिता । कन्या आपुले घरा आणिती तत्त्वता ।

पतीचे दुःखे दुःखिता । खेद करी ते नारी ॥१५०॥

**अर्थ:** हे ऐकून तिचे आई-वडील कन्येला आपल्या घरी आणतात. ती पतीच्या दुःखाने दुःखी होऊन खेद करी.

### ओवी १५१ ते १६०

**१५१.**

अतिसुंदर पूर्ववयासी । मदे व्याप्त प्रतिदिवसी ।

चंचळ होय मानसी । परपुरुषाते देखोनिया ॥१५१॥

**अर्थ:** ती अतिशय सुंदर व तरुण होती. तिला प्रतिदिनी मद (कामवासना) व्याप्त होती. परपुरुष पाहून तिचे मन चंचळ होई.

**१५२.**

गुप्तरुपे क्वचित्काळी । जारकर्म करी ते बाळी ।

प्रगट जाहले तत्काळी । गोप्य नोहे पातक ॥१५२॥

**अर्थ:** कधी कधी ती गुप्तपणे व्यभिचार करी. ते लवकर उघड झाले. हे पातक लपून राहिले नाही.

**१५३.**

आपण विधवा असे नारी । पूर्ववयासी अतिसुंदरी ।

विषयी प्रीति असे भारी । स्थिर नोहे तिचे मन ॥१५३॥

**अर्थ:** ती विधवा होती, तरुण व सुंदर होती. तिची विषयांत प्रीती होती. तिचे मन स्थिर नव्हते.

**१५४.**

ऐसे तिचिया पातकासी । विदित जाहले सर्वासी ।

वाळीत केले तियेसी । मातापिताबंधुवर्गी ॥१५४॥

**अर्थ:** अशी तिची पातके सर्वांना माहीत झाली. तिच्या आई-वडील व बंधूंनी तिला वाळीत (बहिष्कार) केले.

**१५५.**

माता पिता बंधुजन । त्यजिले तिसी विसर्जोन ।

प्रायश्चित घेऊनि आपण । शुद्ध झाले परियेसा ॥ १५५ ॥

अर्थ: आई-वडील व बंधूंनी तिला सोडून दिले. नंतर त्यांनी प्रायश्चित्त घेऊन स्वतःला शुद्ध मानले.

**१५६.**

शंका होती पहिली तिसी । निःशंक झाली व्यभिचारासी ।

प्रकटरूप अहर्निशी । रमो लागली नगरांत ॥१५६॥

**अर्थ:** सुरुवातीला तिला लाज होती, नंतर ती व्यभिचारात निर्लज्ज झाली. ती उघडपणे नगरात रमू लागली.

**१५७.**

तिये नगरी एक वाणी । रूपे होता अतिलावण्यगुणी ।

त्यासी तिणे पूर्ववयस देखोनि । झाली त्याची कुलस्त्री ॥१५७॥

**अर्थ:** त्या नगरीत एक वाणी (शूद्र व्यापारी) होता. तो अतिशय सुंदर व गुणी होता. त्याला पाहून ती त्याची पत्नी झाली.

**१५८.**

तया शूद्राचिया घरी । वर्ततसे ते नारी ।

ऐसी पापिणी दुराचारी । कुळवैरीण बेचाळीस ॥१५८॥

**अर्थ:** त्या शूद्राच्या घरी ती वागत असे. अशी पापिणी, दुराचारी, कुळाची वैरीण होती.

**१५९.**

श्लोक । स्त्रियः कामेन नश्यन्ति ब्राह्मणो हीनसेवया ।

राजानो ब्रह्मदंडेन यतयो भोगसंग्रहात ॥१५९॥

**अर्थ:** श्लोकाचा अर्थ – स्त्रिया कामाने नष्ट होतात, ब्राह्मण हीन सेवेने, राजे ब्रह्मदंडाने (ब्राह्मणांच्या शापाने), यती भोगसंग्रहाने नष्ट होतात.

**१६०.**

टीका । स्त्रिया नासती कामवेगे । ब्राह्मण नासती हीनसेवे ।

राज्य जाय द्विजक्षोभे । यति नासे विषयसेवने ॥१६०॥

**अर्थ:** टीकेचा अर्थ – स्त्रिया कामवेगाने नाश पावतात, ब्राह्मण हीन सेवेने, राज्य द्विजांना (ब्राह्मणांना) संतप्त केल्याने जाते, यती विषयसेवने नाश पावतात.

### ओवी १६१ ते १७०

**१६१.**

शूद्रासवे अहर्निशी । रमत होती अतिहर्षी ।

पुत्र जाहला तियेसी । शूद्रगृही असता ॥१६१॥

**अर्थ:** ती शूद्राबरोबर अहोरात्र अतिहर्षाने रमत होती. शूद्राच्या घरी असताना तिला पुत्र झाला.

**१६२.**

नित्य मांस आहार तिसी । मद्यपान उन्मत्तेसी ।

होऊनि तया शूद्रमहिषी । होती पापिणी दुराचारी ॥१६२॥

**अर्थ:** ती नित्य मांसाहारी होती, मद्यपान करून उन्मत्त होई. ती शूद्राची पत्नी होऊन दुराचारी पापिणी झाली.

**१६३.**

वर्तता एके दिवसी । उन्मत्त होवोनि परियेसी ।

छेदिले वासरू आहारासी । मेष म्हणोनि पापिणीने ॥१६३॥

**अर्थ:** असे असताना एका दिवशी उन्मत्त होऊन त्या पापिणीने वासरू (गायीचे बाळ) 'मेंढी' समजून कापले.

**१६४.**

छेदोनि वत्स परियेसी । पाक केला विनयेसी ।

शिर ठेविले शिंकियासी । दुसरे दिवशी भक्षावया ॥१६४॥

**अर्थ:** वासरू कापून तिने शिजवले. ते शिर (डोके) दुसऱ्या दिवशी खाण्यासाठी शिंकी (कपाट) वर ठेवले.

**१६५.**

आपण भ्रमित मद्यपानी । जागृत जाहली अस्तमानी ।

वासरू पाहे जावोनि । धेनु दोहावयालागी ॥१६५॥

**अर्थ:** मद्यपानाने ती भ्रमित झाली. रात्री ती जागी झाली. तिला वासरू आठवले. ती गाय दुहायला गेली.

**१६६.**

वत्सस्थानी असे मेष । भ्रमित जाहली अतिक्लेश ।

घरी पाहातसे शिरास । स्पष्ट दिसे वासरू ॥१६६॥

**अर्थ:** वासराच्या जागी (शिंकीवर) मेषाचे (कापलेले वासराचे) डोके होते. ती भ्रमित झाली. घरी पाहिले तर ते वासराचे डोके स्पष्ट दिसले.

**१६७.**

अनुतप्त होवोनि तये वेळी । शिव शिव म्हणे चंद्रमौळी ।

अज्ञानाने ऐशी पापे घडली । म्हणोनि चिंती दुरात्मिणी ॥१६७॥

**अर्थ:** त्या वेळी तिला पश्चात्ताप झाला. ती 'शिव शिव' म्हणू लागली. अज्ञानाने अशी पापे घडली, म्हणून ती दुरात्मिणी (पापी) चिंता करू लागली.

**१६८.**

तया वत्सशिरासी । निक्षेप केला भूमीसी ।

पति कोपेल म्हणोनि परियेसी । अख्श्चिर्मनिक्षेपिले ॥१६८॥

**अर्थ:** तिने ते वासराचे डोके भूमीत गाडले. पती रागावेल म्हणून तिने ते गुप्तपणे गाडले.

**१६९.**

जाऊनि सांगे शेजार लोका । व्याप्ति वत्स नेले ऐका ।

भक्षिले म्हणोनि रडे देखा । पतीपुढे येणेपरी ॥१६९॥

**अर्थ:** ती शेजारी लोकांना सांगते – वासरू कोणी नेले. भक्षिले म्हणून ती पतीपुढे रडते.

**१७०.**

ऐसी कितीक दिवसांवरी । नांदत होती शूद्राघरी ।

पंचत्व पावली ते नारी । नेली दूती यमपुरा ॥१७०॥

**अर्थ:** अशी कितीतरी दिवस ती शूद्राच्या घरी नांदत होती. ती मरण पावली. यमदूत तिला यमपुरी नेले.

### ओवी १७१ ते १८०

**१७१.**

घातली तियेसी नरकात । भोग भोगी अतिदुःखित ।

पुनरपि जन्मा चांडाळी जात । उपजली नारी परियेसा ॥१७१॥

**अर्थ:** तिला नरकात घातले. तिने अतिदुःख सहन केले. पुन्हा तिचा चांडाळी जातीत जन्म झाला.

**१७२.**

उपजतांचि जाहलि अंधळी । विद्रूपवर्ण जैशी काजळी ।

माता पिता क्वचित्काळी । प्रतिपाळिती मायामोहे ॥१७२॥

**अर्थ:** जन्मताच ती आंधळी झाली. तिचा वर्ण काजळ्यासारखा विकृत होता. आई-वडिलांनी मोहाने काही काळ तिची प्रतिपाळ केली.

**१७३.**

उच्छिष्ट अन्न घालिती तोंडा । स्वजन तियेचे अखंडा ।

बाळपणी तयेसि विघडा । पोसिताती येणेपरी ॥१७३॥

**अर्थ:** तिच्या तोंडात उच्छिष्ट अन्न घालत. नातेवाईक तिची अखंड (सतत) काळजी घेत. बालपणी अशा प्रकारे तिला पोसत.

**१७४.**

एसे असता वर्तमानी । सर्वांग झाले कुष्ठवर्णी ।

पंचत्व पावली पिताजननी । दरिद्री झाली निराश्रय ॥१७४॥

**अर्थ:** असे असताना तिच्या सर्वांगाला कुष्ठरोग झाला. तिचे आई-वडील मरण पावले. ती दरिद्री व निराश्रय झाली.

**१७५.**

सर्वांग कुष्ठवर्णपीडित । त्यजिती तियेसि स्वजन भ्रात ।

भिक्षा मागोनि उदर भरित । रक्षण करी शरीर आपुले ॥१७५॥

**अर्थ:** सर्वांगी कुष्ठाने पीडित तिला तिचे स्वजन व भाऊ सोडून गेले. ती भिक्षा मागून पोट भरी व आपल्या शरीराचे रक्षण करी.

**१७६.**

येणेपरी चांडाळी । वर्तत असे बहुतकाळी ।

क्षुधेने पीडित सर्वकाळी । आपण अंध कुष्ठ देही ॥१७६॥

**अर्थ:** अशाप्रकारे ती चांडाळी बरेच दिवस राहिली. तिला सर्वकाळ क्षुधा पीडत होती. ती आंधळी व कुष्ठी होती.

**१७७.**

न मिळे तिसी वस्त्र अत्र । दुःख करीत अतिगहन ।

ऐसे तिचे पूर्वकर्म । झाली वृद्ध अतिकष्टे ॥१७७॥

**अर्थ:** तिला वस्त्र मिळत नसे. ती अतिदुःख करीत होती. असे तिचे पूर्वकर्म होते. ती अतिकष्टाने वृद्ध झाली.

**१७८.**

भिक्षा मागे जनांसी । मार्गी पडोनि अहर्निशी ।

कधी न भरे उदर तिसी । दुःखे विलापे अपार ॥१७८॥

**अर्थ:** ती लोकांकडे भिक्षा मागत असे. रस्त्यात पडून अहोरात्र कष्टत असे. तिचे पोट कधी भरत नसे. ती अपार दुःखाने विलाप करीत असे.

**१७९.**

व्याधि असे शरीरासी । शोणित पूय परियेसी ।

दुर्गधि येत असे महादोषी । सर्वांग कुष्ठे गळतसे ॥१७९॥

**अर्थ:** तिला शरीरास व्याधी होती. रक्त व पूय (वाहत) होते. दुर्गंधी येत होती. महादोषी (अतिदुःखी) तिचे सर्वांग कुष्ठाने गळत होते.

**१८०.**

एसे वर्तमां माघमासी । लोक निघाले यात्रेसी ।

महास्थान गोकर्णासी । कलत्रपुत्रसहित देख ॥१८०॥

**अर्थ:** असे असताना माघ महिन्यात लोक गोकर्ण या महास्थानी यात्रेस निघाले. पत्नी-पुत्रांसह ते जात होते.

### ओवी १८१ ते १९०

**१८१.**

शिवरात्रीचे यात्रेसी । येती लोक देशोदेशी ।

चतुर्वर्ण आसपासी । हर्षे येती परियेसा ॥१८१॥

**अर्थ:** शिवरात्रीच्या यात्रेला देशोदेशी लोक येतात. चारी वर्णांचे लोक आसपास हर्षाने येतात.

**१८२.**

देशोदेशीचे राजे देखा । हस्तीरथादिसहित ऐका ।

येती समस्त भूमांडलिका । महाबळेश्वरदर्शनासी ॥१८२॥

**अर्थ:** देशोदेशीचे राजे हत्ती-रथांसह सर्व भूमंडलातून महाबळेश्वरदर्शनास येतात.

**१८३.**

ब्राह्मण क्षत्रिय वैश्य शूद्र । येती यात्रेसी विनोद ।

समारंभ वाद्यनाद । अमित लोक परियेसा ॥१८३॥

**अर्थ:** ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र हे सर्व विनोदाने यात्रेस येतात. समारंभ, वाद्यनाद व अमित लोक असतात.

**१८४.**

किती हासती गायन करिती । धावती नृत्य करीत येती ।

शिवस्मरणे गर्जना करिती । यात्राप्रसंगी जन देखा ॥१८४॥

**अर्थ:** कितीतरी हसत, गात, धावत, नृत्य करत येतात. शिवस्मरणे गर्जना करतात. यात्राप्रसंगी हे जन पाहावे.

**१८५.**

एसे महाजनांसमवेत । चांडाळी गेली तेथे त्वरित ।

सवे भिक्षुक असती बहुत । तयांसवे जात असे ॥१८५॥

**अर्थ:** अशा महाजनांसमवेत ती चांडाळी त्वरित तेथे गेली. तिच्यासोबत बरेच भिक्षुक होते. त्यांच्यासोबत ती जात होती.

**१८६.**

येणेपरी गोकर्णासी । चांडाळी पातली सायासी ।

करावलंबे महाजनांसी । भिक्षा मागे करुणावचने ॥१८६॥

**अर्थ:** अशाप्रकारे ती चांडाळी गोकर्णास पोहोचली. महाजनांना धरून ती करुणावचनाने भिक्षा मागत होती.

**१८७.**

लोक जाती मार्गात । शयन करी आक्रंदत ।

कर वोद्दूनि मागत । महाजन लोकांसी ॥१८७॥

**अर्थ:** लोक मार्गात जात असताना ती आक्रंदन करीत, हात पसरून महाजनांना भिक्षा मागत होती.

**१८८.**

पूर्वीची पापी आपण । पीडत असे याची कारण ।

भिक्षा घाला क्षुधानिवारण । म्हणोनि मागे सकळिका ॥१८८॥

**अर्थ:** 'मी पूर्वीची पापी आहे. याच कारणाने मी पीडित आहे. मला भिक्षा घाला, क्षुधा निवारण करा' असे म्हणून सर्वांना भिक्षा मागते.

**१८९.**

नेणे कधीच वस्त्र प्रावरण । धुळीत लोळे आपण ।

क्षुधाक्रांत होतसे मरण । धर्म करा सकळांसी म्हणे ॥१८९॥

**अर्थ:** तिला कधी वस्त्र व प्रावरण मिळत नसे. ती धुळीत लोळत असे. क्षुधेने मरण येत होते. 'सर्वांनी धर्म करा' असे म्हणते.

**१९०.**

सर्वांगी रोगग्रस्त । वस्त्रावीण बाघे शीत ।

अक्ष नाही क्षुधाक्रांत । धर्म करा सकळिक हो ॥१९०॥

**अर्थ:** सर्वांगी रोगग्रस्त, वस्त्रावीण, थंडी वाजते, डोळे नाहीत, क्षुधाक्रांत – 'सर्वांनी धर्म करा' असे म्हणते.

### ओवी १९१ ते २००

**१९१.**

पूर्वी जन्मशतांतरी । नाही केले पुण्य येरी ।

याचि कारणे पीडित भारी । धर्म करा सकळिक ॥१९१॥

**अर्थ:** पूर्वीच्या शतजन्मांत तिने पुण्य केले नाही. या कारणाने ती भारी पीडित आहे. सर्वांनी धर्म करा.

**१९२.**

येणेपरी मार्गात । चांडाळी असे याचित ।

ते दिवशी असे शिवरात्रीव्रत । कोणी न घाली भिक्षा तिसी ॥१९२॥

**अर्थ:** अशाप्रकारे ती मार्गात भीक मागत होती. त्या दिवशी शिवरात्रीचे व्रत असल्याने कोणीही तिला भिक्षा घालत नव्हते.

**१९३.**

येरी विव्हळे क्षुधाक्रांत । जठरान्नि प्रदीप्त असे बहुत ।

धर्म करा ऐसे म्हणत । पडली मार्गात तेधवा ॥१९३॥

**अर्थ:** ती क्षुधाक्रांत होऊन विव्हळ (हतबल) झाली. तिचे जठर (पोट) प्रदीप्त (तापलेले) होते. 'धर्म करा' म्हणत ती रस्त्यात पडली.

**१९४.**

पूजेसि जाती सकळजन । त्याते मागे आक्रंदोन ।

एक म्हणती हांसोन । उपवास आजि अज्ञ कैचे ॥१९४॥

**अर्थ:** सर्वजण पूजेस जात होते. ती त्यांना रडून भिक्षा मागत होती. काही हसून म्हणत – आज उपवास आहे, अन्न कुठे?

**१९५.**

हाती होती बिल्वमंजरी । घाली ती तियेच्या करी ।

आघाणोनि पाहे येरी । भक्षणवस्तु नव्हे म्हणे ॥१९५॥

**अर्थ:** एखाद्याच्या हाती बिल्वमंजरी (बेलाची पाने) होती. त्याने ती तिच्या हाती घातली. तिने ती पाहून 'ही खाण्याची वस्तू नाही' असे म्हटले.

**१९६.**

कोपोनि टाकी ते अवसरी । जाऊनि पडली लिंगावरी ।

रात्री असती अंधारी । अलभ्य पूजा घडली देखा ॥१९६॥

**अर्थ:** तिने ती (बिल्वपत्रे) कोपाने टाकली. ती जाऊन लिंगावर पडली. रात्री अंधार होता. अशाप्रकारे अलभ्य (अनपेक्षित) पूजा घडली.

**१९७.**

कोणी न घालिती भिक्षा तिसी । उपास घडला ते दिवशी ।

पूजा पावली त्या शिवासी । बिल्वमंजरी शिवमस्तकी ॥१९७॥

**अर्थ:** कोणीही तिला भिक्षा घालत नव्हते. तिचा त्या दिवशी उपास (उपवास) झाला. त्या बिल्वमंजरी शिवाच्या मस्तकी पोहोचली.

**१९८.**

इतुके पुण्य घडले तिसी । प्रयतदन न करिता परियेसी ।

तुष्टला ईश्वर हर्षी । भवार्थवाकडे केले ॥१९८॥

**अर्थ:** इतके पुण्य (उपवास व बिल्वपत्र अर्पण) तिला प्रयत्न न करता घडले. ईश्वर हर्षाने तुष्ट झाला व भवार्थाकडे (दर्शनाकडे) पाहिले.

**१९९.**

येणेपरी चांडाळीसी । उपवास घडला अनायासी ।

तेथूनि उठली दुसरे दिवसी । भिक्षा मागावयाकारणे ॥१९९॥

**अर्थ:** अशाप्रकारे चांडाळीला अनायासे उपवास घडला. दुसऱ्या दिवशी ती भिक्षा मागण्यास उठली.

**२००.**

पहिलीच कुष्ठरोगी असे । अशक्त झाली उपवासे ।

चक्षुहीन मार्ग न दिसे । जात असे मंदमंद ॥२००॥

**अर्थ:** आधीच ती कुष्ठरोगी होती. उपवासाने ती अशक्त झाली. तिला डोळे नव्हते, मार्ग दिसत नव्हता. ती मंद-मंद जात होती.

### ओवी २०१ ते २१०

**२०१.**

सूर्यरक्ष्मीकरूनि तिसी । दुःख होय असमसहसी ।

पूर्वाजित कर्म ऐसी । म्हणती दूत गौतमाते ॥२०१॥

**अर्थ:** सूर्यकिरणांमुळे तिला असह्य दुःख होत असे. 'हे पूर्वजन्मीचे कर्म आहे' असे दूत गौतमांना म्हणाले.

**२०२.**

ऐसी चांडाळी कष्टत । आली वृक्षच्छायेसमीप ।

त्यजूं पाहे प्राण त्वरित । म्हणोनिया आलो धावोनि ॥२०२॥

**अर्थ:** अशी कष्टत असलेली चांडाळी वृक्षाच्या सावलीजवळ आली. प्राण लवकर सोडू पाहत होती. म्हणून (आम्ही) धावून आलो.

**२०३.**

पुण्य घडले इसी आजी । उपवास शिवतिथीकाजी ।

बिल्वपत्रे ईश्वर पूजी । घडले रात्री जागरण ॥२०३॥

**अर्थ:** आज तिला पुण्य घडले. शिवतिथीच्या (शिवरात्री) उपवासाने व बिल्वपत्रांनी ईश्वरपूजा व रात्री जागरण घडले.

**२०४.**

तया पुण्येकरूनि इचे । पाप गेले शतजन्मीचे ।

हे प्रीतिपात्र ईश्वराचे । म्हणोनि पाठविले आम्हांसी ॥२०४॥

**अर्थ:** त्या पुण्याने तिची शतजन्मीची पापे गेली. ती ईश्वराची प्रीतिपात्र (प्रिय) झाली. म्हणून (शिवाने) आम्हांला पाठविले.

**२०५.**

एसे म्हणती शिवदूत । तियेवरी शिंपूनिया अमृत ।

दिव्यदेह पावूनि त्वरित । गेली ऐका शिवलोका ॥२०५॥

**अर्थ:** असे शिवदूत म्हणतात. तिच्यावर अमृत शिंपडून तिला त्वरित दिव्यदेह मिळाला. ती शिवलोकी गेली.

**२०६.**

एसे गोकर्ण असे स्थान । गौतम सांगे विस्तारोन ।

रायासि म्हणे तू निधोन । त्वरित जाई गोकर्णासी ॥२०६॥

**अर्थ:** असे गोकर्ण स्थान आहे. गौतम विस्ताराने सांगतात. राजाला म्हणतात – तू निश्चयाने त्वरित गोकर्णास जा.

**२०७.**

जातांचि तुझी पापे जाती । इह सौख्य परत्र उत्तम गति ।

संशय न धरी गा चित्ती । म्हणोनि निरोपी रायासी ॥२०७॥

**अर्थ:** जाताच तुझी पापे जातील. इहलोकी सुख व परलोकी उत्तम गती मिळेल. मनात संशय धरू नको, असे राजाला सांगतो.

**२०८.**

परिसोनि गौतमाचे वचन । राजा मनी दृढ संतोषोन ।

त्वरित पावला क्षेत्र गोकर्ण । पापावेगळा जाहला तो ॥२०८॥

**अर्थ:** गौतमाचे वचन ऐकून राजा मनात दृढ संतोषाने त्वरित गोकर्ण क्षेत्री पोहोचला. तो पापापासून मुक्त झाला.

**२०९.**

एसे पुण्यपावन स्थान । म्हणोनि राहिले श्रीपाद आपण ।

सिद्ध म्हणे ऐक कथन । नामधारका एकचित्ते ॥२०९॥

**अर्थ:** असे पुण्यपावन स्थान म्हणून श्रीपाद (दत्तात्रेय) स्वतः तेथे राहिले. सिद्ध म्हणतो – हे नामधारका, एकचित्ताने कथन ऐक.

**२१०.**

म्हणोनि सरस्वतीगंगाधरू । सांगे गुरुचरित्र विस्तारू ।

श्रोते करूनि निर्धारू । एकचित्ते परियेसा ॥२१०॥

**अर्थ:** म्हणून सरस्वतीगंगाधर (ग्रंथकर्ता) गुरुचरित्र विस्ताराने सांगतो. श्रोत्यांनी निर्धार करून एकचित्ताने ऐकावे.

### समाप्ती श्लोक

॥ इति श्रीगुरुचरित्रपरमकथाकल्पतरौ

श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने सिद्धनामधारकसंवादे

गोकर्णमहिमावर्णनं नाम सप्तमोऽध्यायः ॥७॥

**एकूण ओवीसंख्या : २१०**

॥ श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु ॥

### श्री गुरूचरित्र अध्याय ७ – महत्त्व

| बाब | तपशील |

|---|---|

| **अध्याय क्र.** | सातवा (सप्तम) |

| **एकूण ओवी** | २१० |

| **मुख्य विषय** | गोकर्ण माहात्म्य, मित्रसह राजा, गौतम ऋषी, चांडाळीची कथा |

| **गुरु** | सिद्ध मुनी (श्रीनृसिंहसरस्वती) |

| **शिष्य** | नामधारक |

### नियमित पठण लाभ

- गोकर्ण तीर्थाचे पुण्य

- पितृशांती

- पापनाश (ब्रह्महत्या)

- सर्व अभीष्टे साध्य

- गुरुकृपा

- मोक्षप्राप्ती

#श्रीगुरुचरित्र #अध्याय७ #गोकर्णमाहात्म्य #मित्रसहराजा #गौतमऋषी #श्रीपाद #दत्तात्रेय #गुरुमहिमा #सर्वमराठीस्त्रोत्र

---

© marathi-strotra.blogspot.com | सर्व स्तोत्रे मराठीत | गणपती बाप्पा मोरया! 🙏

## 📌 आमचे सर्व लिंक एकाच ठिकाणी:

👉 **ब्लॉग:** https://marathi-strotra.blogspot.com

👉 **Telegram:** https://t.me/marathistrotra

👉 **Instagram:** https://instagram.com/sarva_marathi_strotra

👉 **YouTube:** https://youtube.com/@sarva_marathi_strota

👉 **Facebook:** सर्व मराठी स्त्रोत (सर्च करा)

👉 **Linktree:** https://linktr.ee/sarvamarathistrotra

**🙏 कृपया सर्व प्लॅटफॉर्मवर फॉलो करा 🙏**