श्री गणेश चालीसा | अर्थ, महत्त्व, पठण विधी व फलश्रुती

 

◆ श्री गणेश चालीसा – परिचय

श्री गणेश चालीसा हे भगवान गणेशांना समर्पित अत्यंत लोकप्रिय व सामर्थ्यशाली स्तोत्र आहे. हे स्तोत्र अयोध्यादास यांनी अवधी भाषेत रचले आहे. चाळीस चौपायांनी (श्लोक) युक्त असल्यामुळे याला 'चालीसा' म्हणतात. या चालीसाचे नियमित पठण केल्याने भगवान गणेश प्रसन्न होतात व सर्व विघ्ने दूर होतात.

◆ श्री गणेश चालीसा – संपूर्ण मराठी अर्थासह

॥ दोहा ॥

जय गणपति सद्गुण सदन, कविवर बदन कृपाल।

विध्न हरण मंगल करण, जय जय गिरिजालाल॥

अर्थ: हे गणपती, सद्गुणांचे स्थान, कवींमध्ये श्रेष्ठ व कृपाळू असा तुमचा जयजयकार असो. तुम्ही विघ्नांचे हरण करणारे व मंगल करणारे आहात. हे गिरिजेच्या लाला, तुमचा जयजयकार असो!

॥ चौपाई ॥

जय जय जय गणपति गणराजू। मंगल भरण करण शुभ काजू॥

जै गजबदन सदन सुखदाता। विश्व विनायका बुद्धि विधाता॥

अर्थ: गणराज, मंगलाचे भरण करणाऱ्या व शुभ कार्य करणाऱ्या गणपतीचा जयजयकार असो. गजमुखा, सुख देणाऱ्या, विश्वाच्या विनायका व बुद्धीचे विधात्या तुम्हाला नमस्कार.

वक्त तुष्ट शुची शुष्ट सुहावना। तिलक त्रिपुष्ट भाल मन भावन॥

राजत मणि मुक्तन उर माला। स्वर्ण मुकुट शिर नयन विशाला॥

अर्थ: तुमचे मुख प्रसन्न, स्वच्छ व आकर्षक आहे. कपाळावर त्रिपुंडाचा तिलक मनाला भावतो. छातीवर मणी व मोत्यांची माळ शोभते. डोक्यावर सोन्याचा मुकुट व विशाल नेत्र आहेत.

पुस्तक पाणि कुटार त्रिशूलं। मोदक भोग सुगन्धित फूलं॥

सुन्दर पीताम्बर तन साजित। चरण पादुका मुनि मन राजित॥

अर्थ: हातात पुस्तक, कुऱ्हाड व त्रिशूल आहे. तुम्हाला मोदक व सुगंधी फुले प्रिय आहेत. शरीरावर पिवळे वस्त्र शोभते. पायातील पादुका मुनींच्या मनात राज्य करतात.

धनि शिव सुवन षडानन भ्राता। गौरी लालन विश्व-विरख्याता॥

ऋद्धि-सिद्धि तव चंवर सुधारे। मुखक वाहन सोहत द्वारे॥

अर्थ: तुम्ही शिवाचे पुत्र, षडानन (कार्तिकेय) यांचे भाऊ व गौरीचे लाडके पुत्र आहात, जे विश्वविख्यात आहेत. ऋद्धि-सिद्धी तुमचे चंवर ढाळतात व मूषक (उंदीर) हे वाहन दारी शोभते.

कही जन्म शुभ कथा तुम्हारी। अति शुची पावन मंगलकारी॥

एक समय गिरिराज कुमारी। पुत्र हेतु तप कीन्हा भारी॥

अर्थ: तुमच्या जन्माची शुभ कथा अत्यंत पवित्र व मंगलकारी आहे. एकदा गिरिराजाची कन्या (पार्वती) यांनी पुत्रासाठी कठोर तप केले.

भयो यज्ञ जब पूर्ण अनूपा। तब पहुंच्यो तुम धरी द्विज रूपा॥

अतिष्ठि जानी के गौरी सुखारी। बहुविधि सेवा करी तुम्हारी॥

अर्थ: जेव्हा तो अनोखा यज्ञ पूर्ण झाला, तेव्हा तुम्ही द्विज (ब्राह्मण) रूपात आलात. गौरीने तुम्हाला अतिथी मानून अनेक प्रकारे सेवा केली.

अति प्रसन्न हवे तुम वर दीन्हा। मातु पुत्र हित जो तप कीन्हा॥

मिलहि पुत्र तुहि, बुद्धि विशाला। बिना गर्भ धारण यहि काला॥

अर्थ: तुम्ही अत्यंत प्रसन्न होऊन वर दिला – 'तुला पुत्र प्राप्त होईल, जो बुद्धीशाली असेल. तो गर्भधारणेशिवाय या काळात जन्म घेईल.'

गणनायक गुण ज्ञान निधाना। पूजित प्रथम रूप भगवाना॥

अस कही अन्तर्धान रूप हवे। पालना पर बालक स्वरूप हवे॥

अर्थ: तो गणनायक, गुण व ज्ञानाचा खाण, प्रथम पूज्य भगवान असेल, असे म्हणून तुम्ही अंतर्धान पावलात. पार्वतीने पाळण्यात बालकाचे रूप धारण केले.

बनि शिशु रुदन जबहि तुम ठाना। लखि मुख सुख नहि गौरी समाना॥

सकल मगन, सुखमंगल गावहि। नाभ ते सुरन, सुमन वर्षावहि॥

अर्थ: जेव्हा तुम्ही बालक होऊन रडू लागलात, तेव्हा तुमचे मुख पाहून गौरीला समाधान झाले. सर्व आनंदात मग्न झाले, सुख-मंगलाची गीते गाऊ लागले. देवांनी नाभीतून (आकाशातून) फुलांचा वर्षाव केला.

शम्भु, उमा, बहुदान लुटावहि। सुर मुनिजन, सुत देखन आवहि॥

लखि अति आनन्द मंगल साजा। देखन भी आये शनि राजा॥

अर्थ: शंकर व पार्वती यांनी बहुदान लुटले. देव व मुनीजन पुत्राला पाहण्यासाठी आले. हा आनंद व मंगल सोहळा पाहून राजा शनीही पाहण्यासाठी आले.

निज अवगुण गुनि शनि मन माहीं। बालक, देखन चाहत नाहीं॥

गिरिजा कछु मन भेद बढायो। उत्सव मोर, न शनि तुही भायो॥

अर्थ: शनी आपले अवगुण जाणून बालकाला पाहू इच्छित नव्हते. पण गिरिजेने मनात काही भेद वाढवला व म्हणाली – 'हा उत्सव आहे, तू (शनी) आम्हाला आवडत नाहीस.'

कहत लगे शनि, मन सकुचाई। का करिहौ, शिशु मोहि दिखाई॥

नहिं विश्वास, उमा उर भयऊ। शनि सों बालक देखन कहयऊ॥

अर्थ: शनी मनात संकोचाने म्हणू लागले – 'आता काय करू? बालक मला दाखवा.' उमेला विश्वास नव्हता, पण तिने शनीला बालक दाखवण्यास सांगितले.

पदतहिं शनि दृग कोण प्रकाशा। बालक सिर उड़ि गयो अकाशा॥

गिरिजा गिरी विकल हवै धरणी। सो दुःख दशा गयो नहीं वरणी॥

अर्थ: शनीच्या दृष्टीपातात बालकाचे शिर आकाशात उडून गेले. गिरिजा व गिरी (शिव) व्याकूळ झाले. त्या दुःखाची स्थिती वर्णन करता येत नाही.

हाहाकार मच्यौ कैलाशा। शनि कीन्हों लखि सुत को नाशा॥

तुरत गरुड़ चढ़ि विष्णु सिधायो। काटी चक्र सो गज सिर लाये॥

अर्थ: कैलासावर हाहाकार मचला. शनीने पुत्राचा नाश पाहिला. त्वरित विष्णू गरुडावर चढून आले व चक्राने गजाचे शिर कापून आणले.

बालक के धड़ ऊपर धारयो। प्राण मन्त्र पढ़ि शंकर डारयो॥

नाम गणेश शम्भु तब कीन्हे। प्रथम पूज्य बुद्धि निधि, वर दीन्हे॥

अर्थ: ते शिर बालकाच्या धडावर धारण केले. शंकरांनी प्राणमंत्र पठण करून प्राण प्रस्थापित केले. तेव्हा शंभूने 'गणेश' हे नामकरण केले व त्यांना प्रथम पूज्य, बुद्धीचा खाण व वरदान दिले.

बुद्धि परीक्षा जब शिव कीन्हा। पृथ्वी कर प्रदक्षिणा लीन्हा॥

चले बडानन, भरमि भुलाई। रचे बैठ तुम बुद्धि उपाई॥

अर्थ: जेव्हा शिवांनी बुद्धीची परीक्षा घेतली – पृथ्वीची प्रदक्षिणा करा, असे सांगितले. तेव्हा सर्व देवगण प्रदक्षिणेला निघाले. पण तुम्ही बुद्धीने उपाय केला.

चरण मातृ-पितु के धर लीन्हें। तिनके सात प्रदक्षिण कीन्हें॥

धनि गणेश कही शिव हिये हरषे। नभ ते सुरन सुमन बहु बरसे॥

अर्थ: तुम्ही आई-वडिलांच्या चरणी लागून त्यांची सात प्रदक्षिणा केली. हे पाहून शिव हृदयात हर्षले. आकाशातून देवांनी बहुत फुले वर्षावली.

तुम्हरी महिमा बुद्धि बड़ाई। शेष सहसमुख सके न गाई॥

मैं मतिहीन मलीन दुखारी। करहूं कौन विधि विनय तुम्हारी॥

अर्थ: तुमची महिमा, बुद्धी व मोठेपण हे शेष व सहस्र मुखी शेषनागही वर्णन करू शकत नाहीत. मी मतिहीन, मलीन व दुःखी आहे, मी कोणत्या प्रकारे तुमची विनंती करू?

भजत रामसुन्दर प्रभुदासा। जग प्रयाग, ककरा, दुर्वासा॥

अब प्रभु दया दीन पर कीजै। अपनी शक्ति भक्ति कुछ दीजै॥

अर्थ: प्रभुदास (अयोध्यादास) रामसुंदरचे भजन करतात. ते जगात प्रयाग, ककरा, दुर्वासा या ठिकाणी राहतात. आता प्रभु दीनावर दया करा व आपली शक्ति व भक्ति थोडी द्या.

॥ दोहा ॥

श्री गणेश यह चालीसा, पाठ करै कर ध्यान।

नित नव मंगल गृह बसै, लहे जगत सन्मान॥

अर्थ: ही श्री गणेश चालीसा जो ध्यानपूर्वक पठण करतो, त्याच्या घरी नेहमी नवीन मंगल येते व त्याला जगात सन्मान मिळतो.

सम्बन्ध अपने सहस्त्र दश, ऋषि पंचमी दिनेश।

पूरण चालीसा भयो, मंगल मूर्ती गणेश॥

अर्थ: ही चालीसा संवत १९१० (सहस्त्र दश म्हणजे १९१०) मध्ये, ऋषि पंचमीला (पाचव्या दिवशी) पूर्ण झाली. मंगलमूर्ती गणेशाची ही चालीसा पूर्ण झाली.

---

◆ पठणाची पद्धत

वेळ – सकाळी स्नानानंतर किंवा संध्याकाळी

शुद्धता – स्वच्छ जागी बसा, पूर्वाभिमुख व्हा

पूजन – गणेशाच्या चित्रासमोर दीप, धूप, अक्षता व फुले वाहा, मोदकाचा नैवेद्य दाखवा

पठण – भक्तिभावाने तीन किंवा सात वेळा म्हणा

स्मरण – पठणानंतर 'ॐ गं गणपतये नमः' या मंत्राचा जप करा

◆ पठणाचे फायदे

सर्व विघ्ने दूर होतात

बुद्धी वृद्धी होते

शुभ कार्ये सफल होतात

मन शांत होते

घरात सुख-समृद्धी येते

लौकिक मान-सन्मान मिळतो

◆ सारांश

बाब तपशील

स्तोत्र श्री गणेश चालीसा

रचनाकार अयोध्यादास

देवता भगवान गणेश (विघ्नहर्ता)

भाषा अवधी

श्लोक संख्या ४० चौपाई + दोहे

पठण फल विघ्ननाश, बुद्धीवृद्धी, सुख-समृद्धी

विशेष गणेश चतुर्थीला विशेष महत्त्व

◆

#गणेशचालीसा #गणपती #गणेश #बाप्पा #विघ्नहर्ता #गणेशस्तोत्र #मराठीअर्थ #अयोध्यादास #भक्ति #मंगलमूर्ती

🙏 ॐ गं गणपतये नमः! जय गणेश! 🙏

◆ आमचे सर्व लिंक एकाच ठिकाणी:

ब्लॉग: https://marathi-strotra.blogspot.com

Telegram: https://t.me/marathistrota

Instagram: https://instagram.com/sarva_marathi_strota

YouTube: https://youtube.com/@sarva_marathi_strota

Facebook: सर्व मराठी स्त्रोत

Linktree: 

https://linktr.ee/sarvamarathi_strota ---

🙏 जय ज्ञानदेव! जय विठ्ठल! ॐ गं गणपतये नमः! 🙏