श्री क्षेत्र जेजुरी | खंडोबाचे भव्य मंदिर | इतिहास, दंतकथा, उत्सव व महत्त्व

-



 

◆ श्री क्षेत्र जेजुरी – परिचय


महाराष्ट्रातील सर्वात प्रसिद्ध देवस्थानांपैकी एक असलेले हे खंडोबाचे तीर्थक्षेत्र पुणे जिल्ह्यातील पुरंदर तालुक्यात आहे. समुद्रसपाटीपासून सुमारे ७९८ मीटर (सुमारे ७१८ ते ८०० मीटर) उंच डोंगरावर हे मंदिर वसलेले आहे, जे "जेजुरी गड" म्हणूनही ओळखले जाते . पुण्यापासून सुमारे ५० किलोमीटर अंतरावर असलेले हे स्थान "सोन्याची जेजुरी" या नावाने प्रसिद्ध आहे .


---


◆ खंडोबाचे स्वरूप व महत्त्व


खंडोबा, ज्यांना खंडेराव, खंडेराय, मल्हारी-मार्तंड आणि मल्हार या नावांनीही ओळखले जाते, ते महाराष्ट्रातील अत्यंत लोकप्रिय दैवत आहेत . ते भगवान शंकराचे (मार्तंड भैरव) एक रूप मानले जातात .


◆ कुलदैवत:


जेजुरीचे खंडोबा हे महाराष्ट्रातील मराठा, धनगर, कोळी, देशस्थ ब्राह्मण, शेतकरी, मेंढपाळ आणि इतर अनेक समाजांचे प्रमुख कुलदैवत आहेत .


◆ मूर्ती स्वरूप:


खंडोबांची मूर्ती सामान्यतः घोड्यावर बसलेल्या योद्ध्याच्या रूपात असते. त्यांच्याकडे तलवार (खड्ग), त्रिशूळ, डमरू आणि कोतंबा (एक प्रकारचे पात्र) असते. त्यांच्यासोबत त्यांची प्रमुख पत्नी म्हाळसा आणि एक कुत्राही असतो . मूळ मंदिरात स्वयंभू लिंगाच्या रूपातही त्यांची पूजा होते .


---


◆ खंडोबाच्या पत्नी – सामाजिक समरसतेचे प्रतीक


खंडोबा यांना अनेक पत्नी आहेत, ज्या वेगवेगळ्या समाजांतून आल्या आहेत. हे विविध समूहांना एकत्र आणणारे सामाजिक जाळे दर्शवते .


१. म्हाळसा – प्रमुख पत्नी, वाणी (व्यापारी) समाज 

२. बाणाई – धनगर (मेंढपाळ) समाज 

३. रंभाबाई शिंपी – शिंपी (शिवणकाम) समाज 

४. फुलाबाई माळी – माळी (माळी) समाज 

५. चंदाबाई बागवान – तेली (तेल काढणारे) समाज, मुस्लिम समुदाय त्यांना आपली मानतो 


---


◆ प्रमुख दंतकथा


मणी-मल्ल वध: पौराणिक कथेनुसार, मणी आणि मल्ल हे दोन राक्षस भाऊ होते. त्यांनी ब्रह्मदेवाची कठोर तपश्चर्या करून वरदान मिळवले आणि पृथ्वीवर त्रास देऊ लागले. तेव्हा भगवान शंकरांनी खंडोबाच्या रूपात अवतार घेऊन त्यांचा वध केला . पराभूत झाल्यावर मल्ल राक्षसाने मानवाचे मांस व दुःख मागितले, म्हणून त्याला पायाखाली तुडवले जाते; तर मणीने बकरीचे मांस व मानवाचे कल्याण मागितले, त्यामुळे त्याला उभे राहण्याचे स्थान देण्यात आले .


---


◆ पूजेतील प्रमुख वस्तू


· भंडारा-खोबरे: लढाईनंतर खंडोबांवर सोन्याची नाणी आणि भंडारा (हळद) उधळला गेला, त्याची आठवण म्हणून आजही भाविक भंडारा व खोबऱ्याचे तुकडे उधळतात .

· बेलपत्र: खंडोबांना बेलपत्र अत्यंत प्रिय आहे .

· दिवटी-बुधली: आरतीसाठी वापरली जाणारी विशेष साधने .

· कोतंबा: देवास नैवेद्य अर्पण करण्यासाठी वापरला जातो .


---


◆ प्रमुख उत्सव


१. भंडारा उत्सव (सोमवती अमावास्या):


जेजुरीला 'सोन्याची जेजुरी' म्हणण्यामागचे कारण हाच उत्सव आहे . सोमवती अमावास्येला (सोमवारी येणारी अमावास्या, वर्षातून २-३ वेळा) हा उत्सव साजरा होतो . लाखो भाविक हळद (भंडारा) उधळतात, संपूर्ण डोंगर सोनेरी होतो. 'येळकोट येळकोट जय मल्हार!', 'सदानंदाचे येळकोट!' या जयघोषात वातावरण भरून जाते .


२. चंपा षष्ठी:


मार्गशीर्ष महिन्यात (नोव्हेंबर-डिसेंबर) सहा दिवसांचा उत्सव असतो. या वेळी खंडोबांची पालखी डोंगरावरून कर्हा नदीवर स्नानासाठी नेली जाते .


---


◆ मंदिर स्थापत्य


हे मंदिर हेमाडपंथी शैलीत बांधलेले आहे . मुख्य मंदिरात जाण्यासाठी सुमारे २०० पायऱ्या चढाव्या लागतात . मंदिराची रचना किल्ल्यासारखी आहे. येथील दीपमाळा (दगडी दिव्यांचे खांब) प्रसिद्ध आहेत . मंदिरात २० फूट रुंद पितळी कासव आहे, जे सहनशक्तीचे प्रतीक मानले जाते .


---


◆ ऐतिहासिक वैशिष्ट्ये


· पोर्तुगीज घंटा: १७३७-३९ मध्ये वसईच्या लढाईत मराठ्यांनी पोर्तुगीजांकडून जिंकलेल्या चर्चच्या घंटा येथे आणल्या गेल्या .

· मुस्लिम समाजाचा सहभाग: खंडोबांची पूजा मुस्लिम समुदायही आदराने करतो. ते त्यांना 'अजमत खान' किंवा 'मल्लू खान' म्हणतात .


---


◆ कसे पोहोचावे


हवाई मार्ग: सर्वात जवळचे विमानतळ पुणे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ (सुमारे ५० किमी) .


रेल्वे मार्ग: जेजुरी रेल्वे स्थानक पुणे-मिरज रेल्वेमार्गावर आहे .


सड़क मार्ग: पुणे, मुंबई व सातारा येथून एसटी बस व खाजगी वाहने उपलब्ध आहेत .


---


◆ भेट देण्याची योग्य वेळ


आदर्श काळ: ऑक्टोबर ते मार्च हा हवामानासाठी उत्तम काळ आहे .


उत्सवकाळ: भंडारा उत्सव (सोमवती अमावास्या) किंवा चंपा षष्ठी (नोव्हेंबर-डिसेंबर) या वेळी भव्य दिव्य अनुभवता येतो .


---


◆ सारांश


बाब तपशील

स्थान जेजुरी, पुरंदर तालुका, पुणे जिल्हा, महाराष्ट्र 

उंची ७९८ मीटर (सुमारे) 

देवता खंडोबा (मल्हारी मार्तंड) 

प्रमुख उत्सव भंडारा उत्सव, चंपा षष्ठी 

विशेष 'सोन्याची जेजुरी', हळदीचा वर्षाव 

शैली हेमाडपंथी स्थापत्य 


---


#जेजुरी #खंडोबा #मल्हारीमार्तंड #सोन्याचीजेजुरी #भंडाराउत्सव #येळकोट #जयमल्हार #महाराष्ट्रदेवस्थान #मराठीस्त्रोत #पुणेदर्शन

---

◆ आमचे सर्व लिंक एकाच ठिकाणी:


ब्लॉग: https://marathi-strotra.blogspot.com

Telegram: https://t.me/marathistrota

Instagram: https://instagram.com/sarva_marathi_strota

YouTube: https://youtube.com/@sarva_marathi_strota

Facebook: सर्व मराठी स्त्रोत

Linktree: https://linktr.ee/sarvamarathi_strota


कृपया सर्व प्लॅटफॉर्मवर फॉलो करा.


🙏 येळकोट येळकोट जय मल्हार! 🙏

Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

गणपती अथर्वशीर्ष संपूर्ण अर्थ मराठीत | Ganpati Atharvashirsha Meaning in Marathi

-
Image
🙏 ॥ श्री गणपती अथर्वशीर्षम् ॥ 🙏 ॥ शांतिपाठ ॥ ॥ ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः ॥ ॥ भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ॥ ॥ स्थिरैरंगैस्तुष्टुवाग्ँसस्तनूभिः ॥ ॥ व्यशेम देवहितं यदायुः ॥ ॥ स्वस्ति न इंद्रो वृद्धश्रवाः ॥ ॥ स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ॥ ॥ स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः ॥ ॥ स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥ ॥ ॐ शांतिः शांतिः शांतिः ॥ अर्थ: हे देवांनो, आम्ही कानांनी शुभ ऐकू. डोळ्यांनी शुभ पाहू. मजबूत शरीराने तुमची स्तुती करू. इंद्र, पूषा, गरुड आणि बृहस्पती आमचे कल्याण करोत. मन, वाचा आणि शरीरात शांती असो! ॥ ॐ नमस्ते गणपतये ॥   अर्थ: हे गणपती, मी तुला नमस्कार करतो. ॥ त्वमेव प्रत्यक्षं तत्त्वमसि ॥   अर्थ: तूच साक्षात परब्रह्म तत्त्व आहेस. ॥ त्वमेव केवलं कर्तासि । त्वमेव केवलं धर्तासि । त्वमेव केवलं हर्तासि ॥   अर्थ: तूच एकमेव सर्व कार्यांचा कर्ता, धारणकर्ता आणि संहारकर्ता आहेस. ॥ त्वमेव सर्वं खल्विदं ब्रह्मासि । त्वं साक्षादात्मासि नित्यम् ॥   अर्थ: तूच हे संपूर्ण विश्व आहेस. तू नेहमीच साक्षात आत्मा आहेस. ॥ ऋतं वच्मि । सत्यं वच्मि ॥   अर्थ: मी ऋत (...
Read more

मारुती स्तोत्र संपूर्ण माहिती मराठी | Maruti Stotra Marathi

-
Image
🙏 मारुती स्तोत्र म्हणजे काय?   मारुती स्तोत्र हे श्री हनुमानाचे अत्यंत पवित्र आणि शक्तिशाली स्तोत्र आहे. "मारुती" म्हणजे वायुपुत्र हनुमान. हे स्तोत्र समर्थ रामदास स्वामींनी रचले आहे. महाराष्ट्रात प्रत्येक घरात हे स्तोत्र म्हटले जाते.  स्तोत्राचे महत्त्व:   🌟 सर्व संकटे दूर होतात  🌟 शत्रूंपासून रक्षण होते  🌟 शरीराला बळ मिळते  🌟 मन शांत आणि स्थिर होते  🌟 आत्मविश्वास वाढतो  🌟 घरात सकारात्मक ऊर्जा येते    स्तोत्र कधी म्हणावे:   📅 रोज सकाळी स्नानानंतर  📅 मंगळवारी — हनुमानाचा विशेष दिवस  📅 शनिवारी — हनुमानाचा दुसरा विशेष दिवस  📅 संकटाच्या वेळी  📅 परीक्षेपूर्वी — एकाग्रतेसाठी    स्तोत्र म्हणण्याचे नियम:   ✅ सकाळी लवकर उठून स्नान करावे  ✅ स्वच्छ कपडे घालावे  ✅ समोर मारुतीची प्रतिमा ठेवावी  ✅ दिवा आणि उदबत्ती लावावी  ✅ एकाग्र मनाने म्हणावे  ✅ शक्यतो उभे राहून म्हणावे  किती वेळा म्हणावे:   🔢 रोज — १ वेळा  🔢 मंगळवारी/शनिवारी — ३ वेळा  🔢 संकटाच्या व...
Read more

श्री हनुमान वडवानल स्तोत्र मराठी अर्थासहित | Hanuman Vadvanal Stotra Marathi

-
Image
ॐ  marathi.strotra.com  ॥ श्री हनुमान वडवानल स्तोत्र ॥  हनुमान वडवानल स्तोत्र - संपूर्ण मराठी अर्थासहित अत्यंत शक्तिशाली हनुमान स्तोत्र | विभीषण रचित ---  🌟 स्तोत्राची माहिती 🌟   📿 रचनाकार: विभीषण (रावणाचा भाऊ)  📿 देवता: श्री हनुमान (वडवानल रूप)  📿 फायदे: सर्व विघ्ने दूर होतात, शत्रूंचा नाश होतो  📿 विशेष: अत्यंत दुर्लभ आणि शक्तिशाली स्तोत्र  📿 पठण वेळ: मंगळवार, शनिवारी किंवा संकटकाळी ---  ॥ विनियोग ॥  ॐ अस्य श्री हनुमान वडवानल-स्तोत्र-मन्त्रस्य श्रीरामचन्द्र ऋषिः, श्रीहनुमान् वडवानल देवता, हां बीजम्, हीं शक्तिं, सौं कीलकं, मम समस्त विघ्न-दोष-निवारणार्थं, सर्व-शत्रूक्षयार्थं सकल-राज-कुल-संमोहनार्थं, मम समस्त-रोग-प्रशमनार्थम् आयुरारोग्यैश्वर्याऽभिवृद्ध्यर्थं समस्त-पाप-क्षयार्थं श्रीसीतारामचन्द्र-प्रीत्यर्थं च हनुमद् वडवानल-स्तोत्र जपमहं करिष्ये।  अर्थ: या स्तोत्राचे ऋषी श्रीरामचंद्र आहेत, देवता श्रीहनुमान आहेत. हे स्तोत्र मी सर्व विघ्न-दोष निवारणासाठी, शत्रूंचा नाश करण्यासाठी, सर्व रोगांच्या शमनासाठी आणि सीताराम...
Read more