श्री गुरुचरित्र – अध्याय आठवा | प्रदोषव्रतमाहात्म्य | श्रीनृसिंह सरस्वती

 

◆ श्री गुरुचरित्र – अध्याय आठवा : परिचय

श्री गुरुचरित्र हा श्री दत्तात्रेय परंपरेतील एक अत्यंत पवित्र ग्रंथ आहे. हा ग्रंथ श्री सरस्वती गंगाधर यांनी मराठी भाषेत लिहिला आहे . यात श्री नृसिंह सरस्वती स्वामींच्या चरित्राचा व महिमेचा विस्तृत आढावा आहे . या ग्रंथात एकूण ५२ अध्याय आहेत .

आठव्या अध्यायाचे विशेष महत्त्व आहे. या अध्यायात 'प्रदोषव्रत' व 'शनिप्रदोष' या व्रताचा महिमा वर्णन करण्यात आला आहे . या अध्यायाचे पठण, श्रवण किंवा वाचन केल्याने भक्तांची सर्व दुःखे नष्ट होतात व विद्वान संतती लाभते असे शास्त्र सांगते .

---

◆ श्री गुरुचरित्र – अध्याय आठवा : कथासारांश

हा अध्याय सिद्ध आणि नामधारक यांच्या संवादातून पुढे सरतो. श्रीपाद हे तीन वर्षे गोकर्ण क्षेत्रात गुप्तपणे राहिल्यानंतर लोकांवर कृपा करण्यासाठी श्रीगिरी पर्वतावर आले . त्यानंतर चार महिन्यांनी ते कुरवपुर येथे आले, जे कृष्णा-गंगा नदीच्या तीरावर वसलेले आहे .

या अध्यायातील मुख्य कथा एका ब्राह्मण दांपत्याची आहे. ते वेदशास्त्रांमध्ये पारंगत होते, परंतु त्यांचा पुत्र अत्यंत मंदबुद्धीचा होता . समाजात त्याची मोठ्या प्रमाणात निंदा होत असे. वडिलांचे निधन झाल्यावर आई अंबिका पुत्राला घेऊन कुरवपुरास आली .

निराश होऊन ती पुत्रासह गंगेत उडी घेण्यासाठी गेली. तेथे त्यांना योगीराज श्रीपाद दिसले. त्यांनी त्यांना आत्महत्येच्या पापापासून वाचवले . आईने गुरूंना प्रार्थना केली की तिला पुढील जन्मी असा पुत्र लाभावा की ज्याला सर्व लोक वंदन करतील .

श्रीपादांनी तिला सांगितले की, गाईच्या घरी कृष्ण जन्मला त्याप्रमाणे ती जर प्रदोषी (त्रयोदशी) दिवशी भक्तिभावाने शिवपूजा करेल, तर तिला श्रीहरीसारखा पुत्र प्राप्त होईल .

या व्रताचा माहात्म्य सिद्ध करण्यासाठी श्रीपादांनी उज्जनी येथील राजा चंद्रसेनची कथा सांगितली. राजा प्रतिदिन प्रदोष काळात शिवपूजा करीत असे. त्याच्याकडे एक अमूल्य चिंतामणी होती. ती मिळविण्यासाठी अनेक राजांनी त्याच्यावर आक्रमण केले . त्या संकटातही राजाने आपली शिवपूजा सुरू ठेवली .

राजा शिवपूजा करीत असताना गोपाळ मुले शिवालयात खेळत होती. त्यापैकी एका बालकाने दगडाचे शिवलिंग करून पूजा केली. त्याची आई आली आणि रागाने ती पूजा व दगडाचे लिंग मोडून फेकून गेली . यामुळे बालक मूर्छित झाले. तेव्हा प्रसन्न होऊन भगवान शंकरांनी त्याला वर दिला की या पूजेच्या प्रभावाने त्या गोपीला (गायीच्या पत्नीला) पुढील जन्मी कृष्णासारखा पुत्र लाभेल .

श्रीपादांनी त्या ब्राह्मण आईला सांगितले की तिनेही असेच शनिप्रदोष व्रत करावे . त्यांच्या आशीर्वादाने तिचा मूर्ख पुत्र ज्ञानी व वेदशास्त्रपारंगत झाला . विप्रस्त्रीला श्रीपादांच्या कृपेने पुढील जन्मी श्रीहरीसारखा (दत्तात्रेयासारखा) पुत्र प्राप्त होईल असे वरदान मिळाले.

---

◆ संपूर्ण ओव्या (१ ते ११५) मराठी अर्थासह

श्री गणेशाय नमः ॥

१. नामधारक म्हणे सिद्धासी । गोकर्णमहिमा निरोपिलासी । श्रीगुरू राहिले किती दिवसी । वर्तले पुढे काय सांग ॥

अर्थ: नामधारक सिद्धांना म्हणाला – आपण गोकर्णाची महिमा सांगितली. श्रीगुरू तेथे किती दिवस राहिले? पुढे काय झाले ते सांगा.

२. श्रीगुरुमूर्ति कृपासिंधु । माझे मनी लागला वेधु । चरित्र ऐकतां महानंदु । अतिउल्हास होतसे ॥

अर्थ: श्रीगुरू कृपेचा सागर आहेत. त्यांच्या चरित्राची आसक्ती माझ्या मनाला लागली आहे. चरित्र ऐकताना महान आनंद व अतिशय उत्साह होत आहे.

३. परिसोनि शिष्याचे वचन । संतोषे सिद्ध अतिगहन । सांगता झाला विस्तारोन । श्रोते तुम्ही अवधारा ॥

अर्थ: शिष्याचे वचन ऐकून सिद्ध अत्यंत संतुष्ट झाले. विस्ताराने सांगू लागले – हे श्रोतेहो, तुम्ही एकाग्र होऊन ऐका.

४. गोकर्णक्षेत्री श्रीपाद यति । राहिले वर्षे तीन गुप्ती । तेथोनि श्रीगिरिपर्वता येती । लोकानुग्रहाकारणे ॥

अर्थ: श्रीपाद यती गोकर्ण क्षेत्रात तीन वर्षे गुप्तपणे राहिले. तेथून लोकांवर कृपा करण्यासाठी श्रीगिरी पर्वतावर आले.

५. जयाचे करिता चरणदर्शन । समस्त तीर्थासमान जाण । 'चरणं पवित्रं विततं पुराणं' । वेदश्रुति ऐसे बोलतसे ॥

अर्थ: ज्यांच्या चरणदर्शनाने सर्व तीर्थांचे फळ मिळते, ज्यांचे चरण पवित्र, विस्तृत व पुराणमय आहेत, अशी वेदश्रुती सांगते.

६. समस्त तीर्थे गुरुचरणी । तो कां हिंडे तीर्थभवनी । लोकानुग्रहालागुनी । जात असे परियेसा ॥

अर्थ: सर्व तीर्थे गुरूंच्या चरणी आहेत. तरीही ते लोकांवर कृपा करण्यासाठी तीर्थक्षेत्री भ्रमण करतात.

७. मास चारी क्रमोनि तेथे । आले निवृत्तिसंगमाते । दर्शन देती साधुभक्तांते । पातले तया कुरवपुरा ॥

अर्थ: चार महिने तेथे राहून ते निवृत्तिसंगमास आले. तेथे साधू-भक्तांना दर्शन देत कुरवपुरास पोहोचले.

८. कुरवपुर महाक्षेत्र । कृष्णा गंगा वाहे नीर । महिमा तेथील सांगता अपार । भूमंडळात दुर्लभ ॥

अर्थ: कुरवपुर हे महाक्षेत्र आहे. तेथे कृष्णा व गंगा नदी वाहते. तेथील महिमा अगाध व भूमंडळात दुर्लभ आहे.

९. तेथील महिमा सांगता । विस्तार होईल बहुत कथा । पुढे असे चरित्र अमृता । सांगेन ऐका एकचित्ते ॥

अर्थ: तेथील महिमा विस्ताराने सांगता येत नाही. पुढील अमृतमय चरित्र एकाग्रतेने ऐका.

१०. श्रीपाद राहिले कुरवपुरी । ख्याति राहिली भूमीवरी । प्रगटे महिमा अपरंपारी । सांगतां विस्तार असे देखा ॥

अर्थ: श्रीपाद कुरवपुरी राहिले, त्यांची ख्याती सर्वत्र पसरली. त्यांची महिमा अपार आहे.

११. जे जन भजती भक्तीसी । सौख्य पावती अप्रयासी । कन्या पुत्र लक्ष्मीसी । चिंतिले फळ पावती ॥

अर्थ: जे भक्तीने त्यांना भजतात, त्यांना सहज सुख प्राप्त होते. कन्या, पुत्र, संपत्ती अशा चिंतिलेल्या फळांची प्राप्ती होते.

१२. समस्त महिमा सांगावयासी । विस्तार होईल बहुवसी । नामधारका स्वस्थ परियेसी । सांगेन किंचित् तुज आतां ॥

अर्थ: सर्व महिमा सांगण्यास विस्तार होईल. नामधारका, आता स्वस्थपणे थोडेसे सांगतो.

१३. पुढे अवतार व्हावया गति । सांगेन ऐका एकचित्ती । श्रीपाद कुरवपुरा असती । कार्यकारणमनुष्यदेही ॥

अर्थ: पुढील अवताराचे कार्य सांगतो. श्रीपाद कुरवपुरी मानवी देहाने असल्याचे कारण सांगतो.

१४. अवतार व्हावयाचे कारण । सांगेन त्याचे पूर्वकथन । वेदशास्त्रसंपन्न ब्राह्मण । होता तया ग्रामी ॥

अर्थ: अवताराचे कारण व त्याची पूर्वकथा सांगतो. त्या गावी वेदशास्त्रसंपन्न ब्राह्मण होता.

१५. त्याची भार्या होती देखा । नाम तियेचे अंबिका । सुशील आचार पतिसेवका । महापुण्य सती देखा ॥

अर्थ: त्याची पत्नी अंबिका होती. ती सुशील, आचारवंत, पतिसेवक व महापुण्यशाली सती होती.

१६. तियेसी पुत्र होऊनि मरती । पूर्वकर्मफळ अर्जिती । अनेक तीर्थ आचरती । तिणे केलि परियेसा ॥

अर्थ: तिला पुत्र झाले पण ते मरत होते. पूर्वकर्मफळ भोगताना अनेक तीर्थे केली.

१७. ऐसे असतां जे होणार गति । पुत्र जाहला मंदमति । माता स्नेह करी भक्ती । अपूर्व आपणासी म्हणोनि ॥

अर्थ: असे असताना तिला पुत्र झाला पण तो मंदबुद्धीचा होता. माता त्याच्यावर अत्यंत स्नेह करीत असे.

१८. वर्धता मातापित्याघरी । विप्रात्मज वाढला प्रीतिकरी । व्रतबंध करिती कुळाचारी । वेदाभ्यास करावया ॥

अर्थ: तो विप्रपुत्र आई-वडिलांच्या घरी वाढला. वेदाभ्यासासाठी कुळाचारानुसार व्रतबंध केला.

१९. विद्या नये तया कुमरा । मंदमति अज्ञान बहिरा । चिंता वर्ते त्या द्विजवरा । म्हणे पुत्र मंदमति ॥

अर्थ: त्या मुलाला विद्या येत नसे. तो मंदबुद्धी, अज्ञानी व बहिरा होता. ब्राह्मणाला चिंता वाटे.

२०. अनेक देव आराधोनि । पुत्र लाधलो कष्टोनि । प्राचीन कर्म न सुटे म्हणोनि । चिंता करी अहोरात्र ॥

अर्थ: अनेक देवांची आराधना करून कष्टाने पुत्र मिळाला. पूर्वकर्म सुटत नाही म्हणून तो रात्रंदिवस चिंता करी.

२१. अनेक प्रकारे शिकवी त्यासी । ताडन करी बहुवसी । होतसे दुःख जननीसी । वर्जी आपुले पतीते ॥

अर्थ: अनेक प्रकारे त्याला शिकवी, बराच मारहाण करी. आईला दुःख होत असे.

२२. पतीसी म्हणे ते नारी । पुत्र नाहीत आम्हा घरी । कष्ट करोनि नानापरी । पोसिले एका बाळकासी ॥

अर्थ: ती स्त्री पतीला म्हणे – आम्हा घरी पुत्र नाहीत. नाना प्रकारे कष्ट करून एका बाळाला पोसले.

२३. विद्यान येचि वेद त्यासी । वाया मारून का कष्टसी । प्राचीन कर्म न सुटे त्यासी । की मूढ होऊनि उपजावे ॥

अर्थ: त्याला वेदविद्या येत नाही. वाया मारहाण करून कशाला कष्ट देता? पूर्वकर्म न सुटल्यानेच तो मूढ जन्मला.

२४. आतां जरी तुम्ही यासी । ताडन कराल अहर्निशी । प्राण त्यजीन मी भरवसी । म्हणोनि विनवी पतीते ॥

अर्थ: आता जर तुम्ही त्याला नेहमी मारहाण कराल तर मी प्राण सोडीन, अशी विनवणी पतीला करी.

२५. स्त्रियेचे वचन ऐकोनि । विप्र राहिला निचिंत मनी । ऐसा काही काळ क्रमोनि । होती तया ग्रामांत ॥

अर्थ: स्त्रीचे वचन ऐकून ब्राह्मण निश्चिंत राहिला. असा काही काळ त्या गावात गेला.

२६. वर्तता ऐसे तया स्थानी । विप्र पडला असमाधानी । दैववशेकरूनि । पंचत्व पावला परियेसा ॥

अर्थ: असे असताना त्या ब्राह्मणाला अस्वस्थता आली व दैवयोगाने त्याचा मृत्यू झाला.

२७. मग पुत्रासहित ते नारी । होती तेथे कुरवपुरी । याचूनि आपुले उदर भरी । येणेपरी जीवित्व रक्षी ॥

अर्थ: मग ती स्त्री पुत्रासह कुरवपुरी आली. तेथे भिक्षा मागून उदर भरून आपले जीवन रक्षी.

२८. विप्रस्त्रियेचा पुत्र देखा । विवाहायोग्य झाला निका । निंदा करिती सकळीका । मतिहीन म्हणोनिया ॥

अर्थ: त्या ब्राह्मण स्त्रीचा पुत्र विवाहयोग्य झाला. सर्वजण त्याची निंदा करीत, त्याला मतिहीन म्हणत.

२९. कन्या न देती तयासी कोणी। म्हणती काष्ठे वाहतो का पाणी । समस्त म्हणती असे दूषणी । उदर भरी येणे विद्ये ॥

अर्थ: कोणीही त्याला कन्या देत नसे. सर्व म्हणत – त्याला कशाचे ज्ञान नाही, फक्त भिक्षा मागून उदर भरतो.

३०. समस्त लोक म्हणती त्यासी । तू दगडापरी व्यर्थ जन्मलासी । लांछन लाविले वंशासी । अरे मूर्खा कुळनाशका ॥

अर्थ: सर्व लोक त्याला म्हणत – तू दगडाप्रमाणे व्यर्थ जन्मलास. आपल्या वंशाला कलंक लावला. हे मूर्खा, कुळनाशका!

३१. तुझ्या पितयाचा आचार । ख्याति असे चारी राष्ट्र । जाणे धर्म वेद शास्त्र । त्याचे पोटी अवतरलासी ॥

अर्थ: तुझ्या वडिलांचा आचार व ख्याती चारी दिशांनी प्रसिद्ध आहे. ते धर्म, वेद व शास्त्र जाणत होते. त्यांच्या पोटी तू जन्मलास.

३२. बोल आणिलासी तुवा पितरांसी । घातले तया अधोगतीसी । भिक्षा मागोनि उदर भरिसी । लाज कैसी तुज न वाटे ॥

अर्थ: तू पितरांना बोल आणले (अपमान केला), त्यांना अधोगतीस नेले. भिक्षा मागून उदर भरतोस, तुला लाज वाटत नाही.

३३. जन्मोनिया संसारी । काय व्यर्थ पशूचिये परी । अथवा गंगेत प्रवेश करी । काय जन्मोनि सार्थक ॥

अर्थ: जन्माला येऊन तू पशूप्रमाणे व्यर्थ आहेस. गंगेत शिरून जन्म सार्थक का करीत नाहीस?

३४. ऐसे ऐकोनि ब्रह्मचारी । दुःख करीत नाना प्रकारी । मातेसि म्हणे ते अवसरी । प्राण त्यागीन मी आता ॥

अर्थ: असे ऐकून तो ब्रह्मचारी नाना प्रकारे दुःख करी. त्या वेळी आईला म्हणाला – आता मी प्राण त्याग करीन.

३५. निंदा करिती सर्वही मज । असोनि देह कवण काज । पोसू न शके माते तुज । जाईन अरण्यवासासी ॥

अर्थ: सर्वजण माझी निंदा करतात. असे देह असून काय उपयोग? आई, मी तुला पोसू शकत नाही. मी अरण्यात जाईन.

३६. ऐकोनि पुत्राचे वचन । माता करी चिंता गहन । शोकदुःखेकरून । विलाप करी ते नारी ॥

अर्थ: पुत्राचे वचन ऐकून माता चिंताग्रस्त झाली. शोकदुःखाने ती स्त्री विलाप करू लागली.

३७. माता सुत दुःख करीत । गेली गंगाप्रवाहात । तेथे देखिले जगदुद्धरित । श्रीपाद योगी स्नान करिता ॥

अर्थ: आई व पुत्र दुःख करीत गंगेच्या प्रवाहाकडे गेले. तेथे जगाचा उद्धार करणारे श्रीपाद योगी स्नान करताना दिसले.

३८. जाऊनि दोघे लागती चरणी । विनविताती कर जोडुनी । वासना असे आमुचे मनी । प्राण त्यजावा गंगेत ॥

अर्थ: दोघे जाऊन त्यांच्या चरणी लागले. हात जोडून विनवू लागले – आमच्या मनी गंगेत प्राण सोडण्याची इच्छा आहे.

३९. निरोप द्यावा जी आम्हांसी । सद्गतित व्हावया कारणासी । आत्महत्या महादोषी । म्हणोनि विनवितो कृपासिंधु ॥

अर्थ: आम्हाला सद्गतीसाठी आज्ञा द्या. आत्महत्या महापाप आहे, म्हणून हे कृपासिंधू, तुम्हाला विनवतो.

४०. ऐकोनि विप्रसतीचे वचन । पुसती श्रीपाद कृपायमान । कां संकटी तुमचे मन । त्यजिता प्राण काय निमित्त ॥

अर्थ: विप्रस्त्रीचे वचन ऐकून कृपायमान श्रीपाद विचारतात – तुमचे मन संकटी का आहे? प्राण सोडण्याचे निमित्त काय?

४१. विप्रस्त्री तया वेळा । सांगतसे दुःखा सकळा । म्हणे स्वामी भक्तवत्सला । तारावे आम्हा बाळकाते ॥

अर्थ: त्या वेळी विप्रस्त्री सर्व दुःख सांगते – हे स्वामी, भक्तवत्सला, आम्हा बाळकास तारावे.

४२. पुत्रावीण कष्ट भारी । अनेक तीर्थे पादचारी । केले व्रत पूजा जरी । सकळ देव आराधिते ॥

अर्थ: पुत्रावीण कष्ट भारी होते. अनेक तीर्थे पायी केली. व्रते, पूजा, देवांची आराधना केली.

४३. व्रते उपवास सांगू किती । करिते झाले अपरिमिती । झाला पुत्र हा दुर्मति । निंदा करिती सकळ जन ॥

अर्थ: किती व्रते व उपवास सांगू? असंख्य केले. पण हा दुर्बुद्धी पुत्र झाला. सर्वजन निंदा करतात.

४४. वेदशास्त्रसंपन्न । पति माझा होता ब्राह्मण । त्याचिये पोटी झाला हीन । मंदमति दुरात्मा हा ॥

अर्थ: माझा पती वेदशास्त्रसंपन्न ब्राह्मण होता. त्याच्या पोटी हा हीन, मंदबुद्धी, दुरात्मा झाला.

४५. कृपा करी गा श्रीपाद यति । जन्मोजन्मी दैवगति । पुत्र न व्हावा मंदमति । ऐसा प्रकार सांगावा ॥

अर्थ: हे श्रीपाद यती, कृपा करा. जन्मोजन्मी पुत्र मंदबुद्धीचा न व्हावा, असे सांगा.

४६. कृपासागर दैन्यहरण । म्हणोनि धरिले तुझे चरण । शरणागताचे करावया रक्षण । आलासि आजि कृपासिंधु ॥

अर्थ: कृपासागरा, दैन्यहरणा, म्हणून तुझे चरण धरले. शरणागतांचे रक्षण करण्यासाठी तू आज कृपासिंधू आलास.

४७. जन्मोनिया संसारी । कष्ट केले नानापरी । न देखेचि सौख्यकुसरी । परी जाहले पुत्र न राहती ॥

अर्थ: संसारात जन्माला येऊन नाना प्रकारे कष्ट केले. सुखाची वाट दिसली नाही. पुत्र झाले पण ते टिकत नाहीत.

४८. वाचोनिया हा एक सुत । शैलीचे गळा स्तन लोबत । वृथा जन्मला म्हणत । विनवीतसे श्रीगुरूसी ॥

अर्थ: आता हा एक पुत्र असून तो वेड्यासारखा आहे. व्यर्थ जन्मला, असे म्हणत ती श्रीगुरूंना विनवी.

४९. देवा आता ऐसे करणे । पुढील जन्मी मनुष्यपणे । पूज्यमान पुत्र पावणे । जैसा पूज्य तू जगत्त्रयासी ॥

अर्थ: हे देवा, पुढील जन्मी असा पुत्र लाभावा की ज्याला सर्व लोक वंदन करतील, जसा तू जगात पूज्य आहेस.

५०. सकळ लोक ज्यासि वंदिती । ऐसा पुत्र व्हावा म्हणे ती । उपाय सांगा श्रीगुरु यती । म्हणोनि चरणां लागली ॥

अर्थ: सर्व लोक ज्याची वंदना करतील असा पुत्र व्हावा. उपाय सांगा, असे म्हणून ती गुरूंच्या चरणी लागली.

५१. त्याचेन माते उद्धारगति । मागुती न होय पुनरावृत्ति । पितरां सकळा स्वर्गप्राप्ति । लाथे ऐसे निरोपावे ॥

अर्थ: त्यामुळे मातेचा उद्धार होईल, पुनर्जन्म नाही. पितरांना स्वर्गप्राप्ती होईल, असे सांगावे.

५२. वासना असे माझे मनी । पुत्र व्हावा ब्रह्मज्ञानी । बाळपणिच पाहो नयनी । पूज्यमान समस्तांसी ॥

अर्थ: माझ्या मनी इच्छा आहे की पुत्र ब्रह्मज्ञानी व्हावा. लहानपणीच सर्वांनी पूज्य व्हावा.

५३. ऐकोनि तियेचे वचन । सांगती कृपा भक्ति पाहोन । करी हो ईश्वरआराधन । पुत्र होईल श्रीहरी ऐसा ॥

अर्थ: तिचे वचन ऐकून तिची भक्ती पाहून सांगतात – ईश्वराची आराधना कर. पुत्र श्रीहरीसारखा होईल.

५४. गौळियाचे घरी देखा । कृष्ण उपजला कारणिका । व्रत केले गौळी ऐका । ईश्वराची आराधना ॥

अर्थ: गाईच्या घरी कृष्ण जन्मला. गौळीने ईश्वराची आराधना केली म्हणून.

५५. तैसा तू आराधी ईश्वर । पुत्र पावशील हा निर्धार । तुझा मनोरथ साचार । पावेल सिद्धि श्रीपाद म्हणती ॥

अर्थ: तशी तू ईश्वराची आराधना कर. पुत्र मिळेल हा निर्धार. तुझा मनोरथ सिद्ध होईल, असे श्रीपाद म्हणतात.

५६. विप्रस्त्री म्हणे ते वेळी । कैसे व्रत आचरले गौळी । कैसा पूजिला चंद्रमौळी । विस्तारावे मजप्रती ॥

अर्थ: विप्रस्त्री त्या वेळी म्हणते – गौळीने कसे व्रत केले? चंद्रमौळीची कशी पूजा केली? ते मला विस्ताराने सांगा.

५७. तैसेच व्रत करीन आपण । म्हणोनि धरी सद्गुरुचरण । कृपामूर्ति सद्गुरु जाण । सांगता झाला ते वेळी ॥

अर्थ: तसेच व्रत करीन म्हणून ती गुरूंचे चरण धरी. कृपामूर्ती गुरू त्या वेळी सांगू लागले.

५८. म्हणती श्रीपाद यति तियेसी । ईश्वर पूजी हो प्रदोषी । मंदवारी तू विशेषी । पूजा करी भक्तिने ॥

अर्थ: श्रीपाद यती तिला म्हणतात – प्रदोष काळात (त्रयोदशीला) ईश्वराची पूजा कर. मंगळवार व शनिवारी विशेष भक्तीने पूजा कर.

५९. पूजा करी जे गौळणी । विस्तार असे स्कंदपुराणी । कथा सांगेन ऐक कानी । म्हणती श्रीगुरु तियेसी ॥

अर्थ: गौळीने जशी पूजा केली ती कथा स्कंदपुराणात आहे. ती ऐक, असे श्रीगुरू तिला सांगतात.

६०. ऐकोन श्रीगुरूचे वचना । संतोषली विप्रांगना । पुढती घाली लोटांगणा । तया श्रीपाद श्रीगुरुप्रती ॥

अर्थ: श्रीगुरूंचे वचन ऐकून विप्रस्त्री संतुष्ट झाली. पुन्हा श्रीपाद श्रीगुरूंना लोटांगण घाली.

६१. विप्रस्त्री म्हणे स्वामीसी । अभिनव माते निरोपिलेसी । देखता पूजा प्रदोषी । पुत्र झाला कृष्णा ऐस ॥

अर्थ: विप्रस्त्री म्हणते – स्वामी, आईला अनुभवाने सांगितलेस. प्रदोषपूजा पाहता कृष्णासारखा पुत्र झाला.

६२. आपण केलिया पूजा जरी । फळ पावेन निर्धारी । पूर्वी कवणे परी । विस्तारावे दातारा ॥

अर्थ: आपण पूजा केल्यास फळ मिळेल याची खात्री आहे. पूर्वी कोणत्या प्रकारे पूजा केली ते सांगा.

६३. श्रीगुरु सांगती तियेसी । सांगेन ऐक एकचित्तेसी । उज्जनी नाम नगरीसी । जाहले विचित्र परियेसा ॥

अर्थ: श्रीगुरू तिला सांगतात – एकाग्र होऊन ऐक. उज्जनी या नगरीत विचित्र घटना घडली.

६४. तया नगरी चंद्रसेन । राजा होता धर्मपरायण । त्याचा सखा असे प्राण । मणिभद्र नामे परियेसा ॥

अर्थ: त्या नगरीत चंद्रसेन नावाचा धर्मपरायण राजा होता. त्याचा प्राणसखा मणिभद्र होता.

६५. सदा ईश्वरभक्ति करी । नाना प्रकारे अपरंपारी । भोळा देव प्रसन्न करी । दिधला चिंतामणि एक ॥

अर्थ: तो सदा ईश्वरभक्ती करी. नाना प्रकारे अपार भक्ती केली. त्यावर प्रसन्न होऊन देवाने त्याला चिंतामणी दिली.

६६. कोटिसूर्याचा प्रकाश । माणिक शोभे महासरस । कंठी घालिता महाहर्ष । तया मणिभद्ररायासी ॥

अर्थ: कोटी सूर्यांचा प्रकाश असलेला, अत्यंत सुंदर असा माणिक. गळ्यात घालताच मणिभद्र राजाला महान आनंद झाला.

६७. तया मण्याचे लक्षण । सुवर्ण होय लोह पाषाण । तेज फाकले ज्यावरी जाण । ते कनक होय परियेसा ॥

अर्थ: त्या मणीचे लक्षण असे – लोखंड व दगड सोने होत. ज्यावर त्याचे तेज पडे ते सोने होई.

६८. जे जे चिंतीत मानसी । ते ते पावत त्वरितेसी । ऐशी ख्याति माणिकासी । समस्त राजे कांक्षा करिती ॥

अर्थ: ज्याची जशी इच्छा असे, तसे ते लवकर प्राप्त होई. अशी माणिकाची ख्याती पाहून सर्व राजे इच्छा करू लागले.

६९. इष्टत्वे मागती किती एक । मागो पाठविती ते माणिक । बलात्कारे इच्छिती एक । राजे वांछिती परियेसा ॥

अर्थ: कितीतरी राजे मागणी करीत. कितीतरी मागणीला पाठवीत. काही बळजबरीने मिळवू इच्छीत.

७०. म्हणती विघ्नय करूनि देखा । आपणा द्यावे ते माणिका । जरी न देशी स्वाभाविका । तरी युद्धालगी येऊ म्हणती ॥

अर्थ: म्हणती – युद्ध करून तो माणिक मिळवावा. जर स्वेच्छेने न देसील तर युद्धास येऊ, असे म्हणती.

७१. राजे समस्त मिळोनि । पातले नगराते उज्जनी । अपार सैन्य मिळवूनि । वेढिले तया नगरासी ॥

अर्थ: सर्व राजे एकत्र येऊन उज्जनी नगरीला आले. अपार सैन्य घेऊन त्या नगरीला वेढले.

७२. ते दिवशी शनिवार त्रयोदशी । राजा बैसला पूजनासी । शंका न धरितां मानसी । एकचित्ते पूजीतसे ॥

अर्थ: त्या दिवशी शनिवार व त्रयोदशी होती. राजा पूजेला बसला. मनात शंका न धरता एकाग्रतेने पूजा करीत होता.

७३. महाबळेश्वरलिंगासी । पूजा करी तो राजा हर्षी । गौळियाचा कुमर पहावयासी । आला तया शिवालया ॥

अर्थ: तो राजा महाबळेश्वर लिंगाची पूजा आनंदाने करीत होता. तेवढ्यात गायीचा मुलगा शिवालय पाहण्यास आला.

७४. पूजा पाहोनि शिवाची । मुले म्हणती गौळियांची । खेळू चला आम्ही असेची । लिंग करुनि पूजू आता ॥

अर्थ: शिवपूजा पाहून ती मुले म्हणाली – चला आपणही अशी पूजा करू. दगडाचे लिंग करून पूजा करू.

७५. म्हणोनि विनोदेकरूनि । आपुले गृहासन्निधानी । एकवटोनि पाषाणी । कल्पले तेथे शिवालय ॥

अर्थ: म्हणून विनोदाने आपल्या घराजवळ एकत्र येऊन दगडाची शिवालये कल्पिली.

७६. पाषाणाचे करूनि लिंग । पूजा करीत बाळके चांग । नानापरीची पत्री सांग । कल्पलेली तेथे पूजेसी ॥

अर्थ: दगडाचे लिंग करून ती मुले चांगली पूजा करीत. पूजेसाठी नाना प्रकारची पत्री कल्पिली.

७७. षोडशोपचारे पूजा करिती । उदक नैवेह्य समर्पिती । ऐसे कौतुके खेळती । गोपकुमर तये वेळी ॥

अर्थ: षोडशोपचाराने पूजा करीत, उदक व नैवेद्य अर्पण करीत. अशा प्रकारचे कौतुक त्या गोपकुमर करीत.

७८. गोपिका स्त्रिया येउनी । पुत्रांते नेती बोलावुनी । भोजनाकारणे म्हणोनि । गेले सकळही बाळक ॥

अर्थ: गौळणी स्त्रिया येऊन पुत्रांना बोलावून नेतात. भोजनासाठी म्हणून सर्व बाळके गेली.

७९. त्यातील एक गोपीसुत । लिंगभुवन न सोडित । त्याची माता जवळी येत । मारी आपुले पुत्रासी ॥

अर्थ: त्यातील एक गोपीपुत्र लिंगाची जागा सोडीत नाही. त्याची आई जवळ येऊन त्याला मारते.

८०. म्हणे कुमारा भोजनासी । चाल गृहासी झाली निशी । काही केल्या न जाय परियेसी । तो गोपकुमारक ॥

अर्थ: म्हणते – कुमारा, भोजनास घरी चल. रात्र झाली. तो गोपकुमर काही केल्या न जाई.

८१. कोपेकरूनि ते गौळिणी । मोडी पूजा खेळ अंगणी । पाषाण दूर टाकुनी । गेली आपुले सदनासी ॥

अर्थ: रागाने ती गौळण अंगणातील पूजा मोडी. दगड दूर टाकून आपल्या घरी गेली.

८२. पूजा मोडिता तो बाळक । प्रलाप करी अनेक । मूर्च्छा येऊनि क्षणेक । पडिला भूमी अवधार ॥

अर्थ: पूजा मोडली तर तो बाळक अनेक प्रकारे प्रलाप करी. क्षणात मूर्च्छा येऊन भूमीवर पडला.

८३. लय लावूनी लिंगस्थानी । प्राण त्यजू पाहे निर्वाणी । प्रसन्न झाला शूलपाणी । तया गोपसुताकारणे ॥

अर्थ: लिंगाच्या स्थानी समाधी लावून प्राण सोडू पाहतो. त्या गोपपुत्रावर प्रसन्न होऊन शूलपाणी (शंकर) प्रगट झाले.

८४. शिवालय रत्नखचित । सूर्यासमान प्रभावंत । लिंग दिसे रत्नखचित । जागृत झाला तो बाळ ॥

अर्थ: शिवालय रत्नखचित, सूर्यासमान तेजस्वी झाले. लिंग रत्नखचित दिसू लागले. तो बालक जागा झाला.

८५. निजरूप धरी गौरीरमण । उठवी बाळ करी धरून । वर माग म्हणे मी झालो प्रसन्न । देईन जे वांछिसी ते ॥

अर्थ: गौरीरमण (शंकर) स्वरूप धरून बालकाला उठवी. म्हणतात – तू वर माग, मी प्रसन्न झालो आहे. जे इच्छिस ते देईन.

८६. बाळके नमिले ईश्वरासी । कोप न करावा मातेसी । पूजा बिघडली तव प्रदोषी । क्षमा करणे म्हणतसे ॥

अर्थ: त्या बाळाने ईश्वराला नमस्कार केला व विनंती केली – आईवर कोप करू नका. प्रदोषी पूजा बिघडली, ती क्षमा करा.

८७. ईश्वर भोळा चक्रवर्ती । वर दिधला बहुप्रीती । प्रदोषसमयी पूजा देखती । गौळिणी होय देवजननी ॥

अर्थ: भोळा चक्रवर्ती ईश्वर अत्यंत प्रीतीने वर देतो – प्रदोषकाळी जी पूजा पाहील, ती गौळण देवाची जननी होईल.

८८. तिचे पोटी होईल सुत । तोचि विष्णु अवतार ख्यात । न करी पूजा पाहिली म्हणत । पोषील आपुले पुत्रासी ॥

अर्थ: तिच्या पोटी विष्णूचा अवतार होईल. ती पूजा न करी म्हणून ती आपल्या पुत्राचे पोषण करील.

८९. जे जे मानसी तू इच्छिसी । पावेल ते ते धरी मानसी। अखिल सौख्य तुझिया वंशासी । पुत्रपौत्रेसी नांदसील ॥

अर्थ: तू मनात जे इच्छिलेस ते प्राप्त होईल. तुझ्या वंशास अखिल सौख्य मिळेल, पुत्रपौत्रांनी नांदसील.

९०. प्रसन्न होवोनि गिरिजापती । गेले लिंगालयी गुप्ती । लिंग राहिले रत्नखचिती । गौळियाचरी याचिपरी ॥

अर्थ: गिरिजापती प्रसन्न होऊन लिंगालयी अंतर्धान पावले. लिंग रत्नखचित असे राहिले. गौळीच्या घरी अशी ही कथा.

९१. कोटिसूर्यप्रकाश । शिवालय दिसे अति सुरस । लोक म्हणती काय प्रकाश । उदय झाला दिनकार ॥

अर्थ: कोटी सूर्यांचा प्रकाश असलेले शिवालय अती सुंदर दिसे. लोक म्हणती – काय हा प्रकाश? सूर्याचा उगवा झाला का?

९२. आले होते परराष्ट्राराजे । विस्मय करिती चोजे । सांद्रूनि द्वेष बोलती सहजे । भेटू म्हणती रायासी ॥

अर्थ: आले होते दुसऱ्या देशांचे राजे. ते विस्मय पावले. द्वेष सोडून सहज भेटू म्हणतात.

९३. पाहे या पवित्र नगरांत । सूर्य झाला असे उदित । राजा असे बहु पुण्यवंत । ऐसियासी विरोध न करावा ॥

अर्थ: या पवित्र नगरीत सूर्य उगवल्यासारखा प्रकाश आहे. राजा पुण्यवंत आहे. त्याच्याशी विरोध करू नये.

९४. म्हणोनि पाठविती सेवकासी । भेटू म्हणती रायासी । राजा बोलवी तयांसी । आपुले गृहासी नगरांत ॥

अर्थ: म्हणून सेवक पाठवून राजाला भेटू म्हणतात. राजा त्यांना आपल्या गृही नगरीत बोलावी.

९५. इतुके होता ते अवसरी । राजा पुसतसे प्रीतिकरी । रात्री असतां अंधकारी । उदय पावला केवी सूर्य ॥

अर्थ: इतक्यात राजा प्रीतीने विचारी – रात्री अंधारात सूर्य कसा उगवला?

९६. राजा चंद्रसेनसहित । पाहावया येती कौतुकार्थ । दिसे विचित्र रत्नखचित । शिवालय अनुपम ॥

अर्थ: राजा चंद्रसेन कुतूहलाने पाहावयास आला. विचित्र रत्नखचित, अनुपम शिवालय दिसले.

९७. येणेचि परी गौळ्याचे सदन । अतिरम्य विराजमान । पुसता झाला आपण । तया गौळिकुमारकाते ॥

अर्थ: याच प्रकारे गौळीचे सदन अतिशय रम्य झाले. राजाने त्या गौळी कुमारास विचारले.

९८. सांगितला सकळ वृत्तान्त । संतोष करिती राजे समस्त । गौळियांत राजा तू म्हणत । दैती नानादेशसंपदा ॥

अर्थ: त्याने सर्व वृत्तांत सांगितला. सर्व राजे संतुष्ट झाले. गौळ्यांत राजा तू म्हणून नाना देशांची संपदा देती.

९९. निघोनि गेले राजे सकळ । राहिला चंद्रसेन निर्मळ । शनिप्रदोष पूजा सफळ । भय कैचे तया राजा ॥

अर्थ: सर्व राजे निघून गेले. चंद्रसेन निर्मळ राहिला. शनिप्रदोष पूजा सफळ झाली. त्याला भय काय?

१००. गौळीकुमर येऊनि घरा । सांगे माते सविस्तरा । पुढे येईल तुझ्या उदरा । नारायण अवतरोनि ॥

अर्थ: गौळीकुमर घरी येऊन मातेला सविस्तर सांगे – पुढे तुझ्या उदरी नारायण अवतरतील.

१०१. ऐसा ईश्वरे दिधला वर । संशय न करी तू निर्धार । संतोषला कपूरगौर । देखिली पूजा प्रदोषाची ॥

अर्थ: असा ईश्वराने वर दिला. संशय करू नको. प्रदोषपूजा पाहून कपूरगौर (शंकर) संतुष्ट झाले.

१०२. मोडिली पूजा म्हणोनि । म्यां विनविला शूलपाणी । क्षमा करूनि घेतले म्हणोनि । सांगे वृत्तान्त मातेसी ॥

अर्थ: पूजा मोडली म्हणून मी शूलपाणीला विनविले. त्यांनी क्षमा करून घेतले, असे वृत्तांत आईला सांगे.

१०३. ऐसा ईश्वर प्रसन्न झाला । प्रदोषपूजने तया फळला । श्रीपाद सांगती तया वेळा । विप्रस्त्रियेकारणे ॥

अर्थ: असा ईश्वर प्रसन्न झाला. प्रदोषपूजेचे फळ मिळाले. श्रीपाद त्या वेळी विप्रस्त्रीला सांगतात.

१०४. तुझे मनी असेल जरी । होईल पुत्र मजसरी । संशय सांडूनि निर्धारी । शनिप्रदोषी पूजी शंभू ॥

अर्थ: तुझ्या मनी माझ्यासारखा पुत्र होण्याची इच्छा असेल तर संशय सोडून निर्धाराने शनिप्रदोषी शंभूची पूजा कर.

१०५. ऐसे म्हणोनि श्रीपाददेव । चक्रवर्ती भोळा शिव । विप्रस्त्रियेचा पाहोनि भाव । प्रसन्न होत तया वेळी ॥

अर्थ: असे म्हणून श्रीपाददेवानी तिचा भाव पाहिला. चक्रवर्ती, भोळा शिव प्रसन्न झाला.

१०६. बोलावूनि तिचे कुमारासी । हस्त ठेविती मस्तकेसी । ज्ञान जाहले तत्काळेसी । त्रिवेदी झाला तो ब्राह्मण ॥

अर्थ: तिच्या कुमाराला बोलावून त्याच्या मस्तकावर हस्त ठेवला. तत्काळ ज्ञान प्राप्त झाले. तो ब्राह्मण त्रिवेदी झाला.

१०७. वेदशास्त्रादि तर्कभाषा । म्हणता झाला अतिप्रकाशा । विस्मय झाला असे सहसा । विप्र म्हणती आश्चर्य ॥

अर्थ: वेदशास्त्रे, तर्कभाषा सहज म्हणू लागला. अत्यंत प्रकाशाने बोलू लागला. विस्मय झाला. विप्र म्हणू लागले – आश्चर्य!

१०८. विस्मय करोनि विप्रविनिता । म्हणे ईश्वर हाचि निश्चिता । कार्याकरणे अवतार होता । आला नरदेह धरोनि ॥

अर्थ: विस्मय करून विप्र विनम्रपणे म्हणतो – हा निश्चितच ईश्वर आहे. कार्यासाठी अवतार घेऊन मानवी देह धारण केला आहे.

१०९. पूर्वजन्मीचे पुण्याजित । जोडला आम्हा हा निश्चित । भेटला असे श्रीगुरुनाथ । म्हणोनि नमिती क्षणोक्षणा ॥

अर्थ: पूर्वजन्मीच्या पुण्याने आम्हाला हा निश्चित जोडला गेला. श्रीगुरुनाथ भेटले म्हणून प्रत्येक क्षणी नमन करतात.

११०. म्हणे ईश्वर तूचि होसी । पूजा करीन तुझी मी प्रदोषी । मिथ्या नोहे तुझे वाक्यासी । पुत्र व्हावा तुज ऐसा ॥

अर्थ: ती म्हणते – तूच ईश्वर आहेस. मी प्रदोषी तुझी पूजा करीन. तुझे वाक्य खोटे नाही. तुझ्यासारखा पुत्र व्हावा.

१११. ऐसा निश्चय करोनि । पूजा करिती नित्य येऊनि । प्रदोषपूजा अति गहनी । करी श्रीपादरायासी ॥

अर्थ: असा निश्चय करून ती नित्य येऊन पूजा करीत असे. प्रदोषपूजा अत्यंत गहनतेने करी.

११२. पुत्र तिचा झाला ज्ञानी । वेदशास्त्रार्थसंपन्नी । पूज्या जाहला सर्वाहूनि । ब्रह्मवृद् मानित ॥

अर्थ: तिचा पुत्र ज्ञानी झाला. वेदशास्त्रार्थसंपन्न झाला. सर्वांनी पूज्य मानला. ब्रह्मवृद्ध मानीत.

११३. विवाह झाल मग यासी । पुत्रपौत्री नांदे हर्ष । श्रीगुरुकृपा होय ज्यासी । ऐसे होय अवधारा ॥

अर्थ: त्याचा विवाह झाला. पुत्रपौत्रांनी आनंदात नांदला. ज्याला श्रीगुरूंची कृपा होते, तसे होते.

११४. ऐसा श्रीगुरु कृपावंत । भक्तजना असे संरक्षित । ऐक शिष्य एकचित्त । नामधारका श्रीमता ॥

अर्थ: असा श्रीगुरू कृपावंत आहे. भक्तजनांचे रक्षण करतो. हे शिष्य, एकाग्रतेने ऐक. नामधारका.

११५. नामधारक भक्तासी । सांगे सिद्ध विस्तारेसी । परियेसा समस्त अहर्निशी । म्हणे सरस्वतीगंगाधरू ॥

अर्थ: नामधारक भक्ताला सिद्ध विस्ताराने सांगतो. अशाप्रकारे सर्व रात्रंदिवस सरस्वतीगंगाधर म्हणतो.

---

इति श्रीगुरुचरित्रपरमकथाकल्पतरौ श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने सिद्धनामधारकसंवादे प्रदोषव्रतमाहात्म्यकथनं नाम अष्टमोऽध्यायः ॥८॥

---

◆ फलश्रुती

या अध्यायाचे पठण, श्रवण किंवा वाचन केल्याने संतती विद्वान होते . शनिप्रदोष व्रताचे पुण्य मिळते . भक्तांची सर्व दुःखे नष्ट होतात व गुरूकृपा प्राप्त होते.

◆ महत्त्व

गुरुचरित्र हा श्री दत्तात्रेय परंपरेतील अत्यंत पवित्र ग्रंथ आहे. यात ५२ अध्याय व सुमारे ७,४९१ ओव्या आहेत . हा ग्रंथ भक्ती, कर्म आणि ज्ञान या तीन कांडांमध्ये विभागलेला आहे . आठवा अध्याय विशेषतः प्रदोषव्रताचे महत्त्व सांगतो, जे शनीची पीडा दूर करण्यासाठी व संतती सुज्ञ व्हावी यासाठी अत्यंत प्रभावी आहे.

---

◆ प्रदोषव्रत महत्त्व व विधी

महात्म्य: या अध्यायात 'प्रदोषव्रत' (त्रयोदशीला केले जाणारे शिवाराधन) अत्यंत सामर्थ्यशाली सांगितले आहे . विशेषतः 'शनिप्रदोष' (शनिवारी येणारी त्रयोदशी) व्रत अधिक फलदायी मानले जाते . श्रीपाद सांगतात की भगवान शंकर प्रदोषकाळात लवकर प्रसन्न होतात .

विधी: सोमवार व शनिवारी येणाऱ्या त्रयोदशीला विशेष महत्त्व आहे . या दिवशी नियम, शुद्धता व भक्तिभावाने भगवान शंकरांची पूजा, अभिषेक, धूप-दीप, नैवेद्य अर्पण करावे.

फलश्रुती: या व्रताचे पालन केल्याने दारिद्र्य नष्ट होते, संतती सुज्ञ व विद्वान होते, आणि सर्व मनोरथ सिद्ध होतात . अखंड सौख्य व पुत्रपौत्रांची वृद्धी होते. अध्याय फलश्रुतीत सांगितले आहे: "ती करुनी प्रदोषपूजा । पुढें झाली विप्रात्मजा । स्वसमांन नाहीं दुजा । म्हणूनी हो तस्तुत दत्त ॥" 

---

◆ पठणाची पद्धत

अध्याय क्र.: आठवा (प्रदोषव्रतकथन)

वेळ: सकाळी किंवा संध्याकाळी, विशेषतः शनिवारी वा त्रयोदशीला

शुद्धता: स्नान करून स्वच्छ वस्त्रे परिधान करावीत

पूजन: श्रीदत्ताच्या चित्रासमोर किंवा शिवलिंगासमोर दीप, धूप, फुले व अक्षता वाहावी

पठण: भक्तिभावाने एक किंवा सात वेळा म्हणावे

स्मरण: पठणानंतर 'श्री गुरुदत्तात्रेयाय नमः' मंत्राचा जप करावा

---

◆ फायदे / महत्त्व

संतती विद्वान होते

सर्व दुःखे, संकटे व निंदा नष्ट होतात

गुरूकृपा प्राप्त होते 

सर्व मनोरथ सिद्ध होतात

आयुष्यात सुख, शांती व समृद्धी येते

प्रदोषव्रताचे पुण्य लाभते 

---

◆ सारांश

बाब तपशील

ग्रंथ श्री गुरुचरित्र

अध्याय आठवा (८)

कथानक प्रदोषव्रतमाहात्म्य, श्रीपाद कृपा

मुख्य देवता श्री नृसिंह सरस्वती / श्री दत्तात्रेय

विशेष शनिप्रदोष व्रत महिमा, मूर्ख पुत्राचा उद्धार

फल विद्वान संतती, दुःखनाश, सर्व मनोरथ सिद्धी

◆ Hashtags

#गुरुचरित्र #अध्याय८ #श्रीदत्तात्रेय #श्रीनृसिंहसरस्वती #प्रदोषव्रत #शनिप्रदोष #दत्तभक्ति #मराठी #सनातन #आध्यात्मिक #श्रीपाद

🙏 श्री गुरुदत्तात्रेयाय नमः! जय गुरुदत्त! 🙏

◆ आमचे सर्व लिंक एकाच ठिकाणी:

ब्लॉग: https://marathi-strotra.blogspot.com

Telegram: https://t.me/marathistrota

Instagram: https://instagram.com/sarva_marathi_strota

YouTube: https://youtube.com/@sarva_marathi_strota

Facebook: सर्व मराठी स्त्रोत

Linktree: https://linktr.ee/sarvamarathi_strota

कृपया सर्व प्लॅटफॉर्मवर फॉलो करा.