श्री विष्णु/हरी चालीसा – अर्थ, महत्त्व व पठण विधी

 

◆ श्री विष्णु चालीसा – परिचय

श्री विष्णु चालीसा हे भगवान विष्णु (श्रीहरी) यांना समर्पित अत्यंत लोकप्रिय व सामर्थ्यशाली स्तोत्र आहे. हे स्तोत्र अयोध्यादास यांनी अवधी भाषेत रचले आहे. चाळीस चौपायांनी (श्लोक) युक्त असल्यामुळे याला 'चालीसा' म्हणतात. भगवान विष्णु हे त्रिमूर्तींपैकी पालनकर्ता मानले जातात . या चालीसाचे नियमित पठण केल्याने भगवान विष्णु प्रसन्न होतात व जीवनात सुख-शांती, समृद्धी आणि मोक्ष प्राप्त होतो.

◆ श्री विष्णु चालीसा – संपूर्ण मराठी अर्थासह

॥ दोहा ॥

विष्णु सुनिए विनय सेवक की चितलाय।

कीरत कुछ वर्णन करूं दीजै ज्ञान बताय॥

अर्थ: हे विष्णु, आपल्या सेवकाची विनंती ऐका. मी आपल्या कीर्तीचे थोडे वर्णन करू इच्छितो, मला ज्ञान व बुद्धी द्या.

॥ चौपाई ॥

नमो विष्णु भगवान खरारी,

कष्ट नशावन अखिल बिहारी।

प्रबल जगत में शक्ति तुम्हारी,

त्रिभुवन फैल रही उजियारी॥

अर्थ: खरारी (राक्षसांचा नाश करणारे), कष्ट दूर करणारे व सर्वत्र विहार करणाऱ्या भगवान विष्णूंना नमस्कार. तुमची शक्ती जगात प्रबळ आहे व तिचा प्रकाश तिन्ही लोकांत पसरला आहे.

सुन्दर रूप मनोहर सूरत,

सरल स्वभाव मोहनी मूरत।

तन पर पीताम्बर अति सोहत,

बैजन्ती माला मन मोहत॥

अर्थ: तुमचे रूप सुंदर, मनोहर व आकर्षक आहे. स्वभाव सरळ व मूर्ती मोहक आहे. पिवळे वस्त्र (पीतांबर) शरीरावर अतिशय शोभते व गळ्यातील वैजयंती माळ मनाला मोहित करते.

शंख चक्र कर गदा बिराजे,

देखत दैत्य असुर दल भाजे।

सत्य धर्म मद लोभ न गाजे,

काम क्रोध मद लोभ न छाजे॥

अर्थ: हातात शंख, चक्र व गदा शोभतात. ते पाहताच दैत्य व असुरांचे दल पळून जाते. सत्य, धर्म, अहंकार, लोभ हे तुमच्याजवळ नाहीत. काम, क्रोध, मद व लोभ हे तुम्हाला शोभत नाहीत.

सन्तभक्त सज्जन मनरंजन,

दनुज असुर दुष्टन दल गंजन।

सुख उपजाय कष्ट सब भंजन,

दोष मिटाय करत जन सज्जन॥

अर्थ: संत, भक्त व सज्जनांना तुम्ही आनंद देता. दानव, असुर व दुष्टांचा नाश करता. तुम्ही सुख उत्पन्न करता, कष्टांचा नाश करता व माणसांचे दोष मिटवता.

पाप काट भव सिन्धु उतारण,

कष्ट नाशकार भक्त उबारण।

करत अनेक रूप प्रभु धारण,

केवल आप भक्ति के कारण॥

अर्थ: तुम्ही पापांचे निवारण करता व भवसागरातून पार करता. भक्तांचे कष्ट नष्ट करून त्यांचे उद्धार करता. केवळ भक्तांवरील प्रेमामुळे तुम्ही अनेक रूपे धारण करता.

धरणि धेनु बन तुमहिं पुकारा,

तब तुम रूप राम का धारा।

भार उतार असुर दल मारा,

रावण आदिक को संहारा॥

अर्थ: पृथ्वी (धरणी) व गाय (धेनु) यांनी तुम्हाला पुकारले, तेव्हा तुम्ही रामाचे रूप धारण केले. पृथ्वीचा भार उतरवला, राक्षसांचा नाश केला व रावणाचा संहार केला.

आप वाराह रूप बनाया,

हरण्याक्ष को मार गिराया।

धर मत्स्य तन सिन्धु बनाया,

चौदह रतनन को निकलाया॥

अर्थ: तुम्ही वराह रूप धारण करून हिरण्याक्षाचा वध केला. मत्स्य अवतार घेऊन समुद्रमंथन केले व चौदा रत्ने बाहेर काढली.

अमिलख असुरन द्वन्द मचाया,

रूप मोहनी आप दिखाया।

देवन को अमृत पान कराया,

असुरन को छवि से बहलाया॥

अर्थ: दानवांनी जेव्हा देवांशी द्वंद्व केले, तेव्हा तुम्ही मोहिनी रूप दाखवले. देवांना अमृत पाजले व आपल्या छवीने असुरांना भुलवले.

कूर्म रूप धर सिन्धु मझाया,

मन्द्राचल गिरि तुरत उठाया।

शंकर का तुम फन्द छुड़ाया,

भस्मासुर को रूप दिखाया॥

अर्थ: तुम्ही कूर्म (कासव) रूप धारण करून समुद्रात मंदराचल पर्वत उठवला. शंकरांचा फंद (जाळ) सोडवला व भस्मासुराला योग्य रूप दाखवले.

वेदन को जब असुर डुबाया,

कर प्रबन्ध उन्हें ढुढवाया।

मोहित बनकर खलहि नचाया,

उसही कर से भस्म कराया॥

अर्थ: जेव्हा असुरांनी वेदांचा नाश केला, तेव्हा तुम्ही व्यवस्था करून त्यांना शोधून काढले. मोहित रूपाने दुष्टांना नचावून त्याच्या हातानेच त्याचा भस्मासुर करवला.

असुर जलन्धर अति बलदाई,

शंकर से उन कीन्ह लडाई।

हार पार शिव सकल बनाई,

कीन सती से छल खल जाई॥

अर्थ: अतिशय बलशाली जलंधर राक्षसाने शंकरांशी युद्ध केले. शंकर हारत असल्याचे पाहून तुम्ही व्यवस्था केली व सती (पार्वती) यांच्याकडून त्या दुष्टाचा छल केला.

सुमिरन कीन तुम्हें शिवरानी,

बतलाई सब विपत कहानी।

तब तुम बने मुनीश्वर ज्ञानी,

वृन्दा की सब सुरति भुलानी॥

अर्थ: शिवराणीने तुमचे स्मरण केले व सर्व विपत्तीची कहाणी सांगितली. तेव्हा तुम्ही ज्ञानी मुनीश्वर (नारद) रूप धारण करून वृंदेची स्मृती भुलवली.

देखत तीन दनुज शैतानी,

वृन्दा आय तुम्हें लपटानी।

हो स्पर्श धर्म क्षति मानी,

हना असुर उर शिव शैतानी॥

अर्थ: तीनही दैत्य व शैतानी यांना पाहताच वृंदा तुमच्यावर झडली. स्पर्श होताच धर्माला क्षती आली, म्हणून तुम्ही शिव-शक्तीने त्या असुराचा वध केला.

तुमने ध्रुव प्रहलाद उबारे,

हिरणाकुश आदिक खल मारे।

गणिका और अजामिल तारे,

बहुत भक्त भव सिन्धु उतारे॥

अर्थ: तुम्ही ध्रुव व प्रहलाद यांचे उद्धार केले. हिरण्यकशिपु आदी दुष्टांचा वध केला. गणिका व अजामिल यांनाही तुम्ही तारले. अनेक भक्तांना भवसागरातून पार केले.

हरहु सकल संताप हमारे,

कृपा करहु हरि सिरजन हारे।

देखहुं मैं निज दरश तुम्हारे,

दीन बन्धु भक्तन हितकारे॥

अर्थ: आमचे सर्व संताप दूर करा. हे हरी, सृष्टीच्या रचयित्या, आमच्यावर कृपा करा. मी तुमचे निज दर्शन पाहू इच्छितो. दीनबंधू, भक्तांचे हित करणाऱ्या, आम्हाला दर्शन द्या.

चहत आपका सेवक दर्शन,

करहु दया अपनी मधुसूदन।

जानूं नहीं योग्य जब पूजन,

होय यज्ञ स्तुति अनुमोदन॥

अर्थ: आपला सेवक दर्शनासाठी उत्सुक आहे. हे मधुसूदना, आपली दया करा. मी योग्य नाही हे जाणतो, तरी माझी पूजा, यज्ञ व स्तुती स्वीकारा.

शीलदया सन्तोष सुलक्षण,

विदित नहीं व्रतबोध विलक्षण।

करहुं आपका किस विधि पूजन,

कुमति विलोक होत दुख भीषण॥

अर्थ: शील, दया, संतोष ही सुलक्षणे आहेत, पण व्रत व बोधाचे विलक्षण स्वरूप माहीत नाही. मी कोणत्या विधीने तुमची पूजा करू? कुमती पाहून भयंकर दुःख होते.

करहुं प्रणाम कौन विधिसुमिरण,

कौन भांति मैं करहु समर्पण।

सुर मुनि करत सदा सेवकाई

हर्षित रहत परम गति पाई॥

अर्थ: कोणत्या विधीने प्रणाम करू व स्मरण करू? कोणत्या प्रकारे समर्पण करू? देव व मुनी सदैव तुमची सेवा करतात व परमगती पावून आनंदित राहतात.

दीन दुखिन पर सदा सहाई,

निज जन जान लेव अपनाई।

पाप दोष संताप नशाओ,

भव बन्धन से मुक्त कराओ॥

अर्थ: दीन-दुखी जनांवर तुम्ही सदैव सहाय्य करता. आपल्या जनांना तुम्ही ओळखून स्वीकारता. पाप, दोष व संताप नष्ट करा व जन्मबंधनातून मुक्त करा.

सुत सम्पति दे सुख उपजाओ,

निज चरनन का दास बनाओ।

निगम सदा ये विनय सुनावै,

पढ़ै सुनै सो जन सुख पावै॥

अर्थ: पुत्र, संपत्ती द्या व सुख उत्पन्न करा. आपल्या चरणांचा दास बनवा. वेद सदैव ही विनंती सुनावतात. जो ही चालीसा वाचतो किंवा ऐकतो, तो माणूस सुखी होतो.

---

◆ पठणाची पद्धत

वेळ – सकाळी स्नानानंतर किंवा संध्याकाळी

शुद्धता – स्वच्छ जागी बसा, पूर्वाभिमुख व्हा

पूजन – विष्णुंच्या मूर्ती किंवा चित्रासमोर दीप, धूप, तुळशीची पाने, पिवळी फुले वाहा

पठण – भक्तिभावाने तीन वेळा म्हणा

स्मरण – पठणानंतर 'ॐ नमो नारायणाय' या मंत्राचा जप करा

◆ पठणाचे फायदे

सर्व पापे नष्ट होतात

जीवनात सुख, शांती व समृद्धी येते

मन शांत व स्थिर होते

सर्व संकटे दूर होतात

भक्ताला भवसागरातून मुक्ती मिळते

अंती विष्णुलोकी वास मिळतो 

◆ सारांश

बाब तपशील

स्तोत्र श्री विष्णु चालीसा

रचनाकार अयोध्यादास

देवता भगवान विष्णु (श्रीहरी)

भाषा अवधी

श्लोक संख्या ४० चौपाई + दोहे

पठण फल पापनाश, सुख-समृद्धी, मोक्ष

विशेष तुळशीला अत्यंत प्रिय

◆ Hashtags

#विष्णुचालीसा #विष्णु #हरि #नारायण #प्रभु #विष्णुस्तोत्र #मराठीअर्थ #अयोध्यादास #भक्ति #श्रीहरि

🙏 ॐ नमो नारायणाय! जय श्रीहरि! 🙏

◆ आमचे सर्व लिंक एकाच ठिकाणी:

ब्लॉग: https://marathi-strotra.blogspot.com

Telegram: https://t.me/marathistrota

Instagram: https://instagram.com/sarva_marathi_strota

YouTube: https://youtube.com/@sarva_marathi_strota

Facebook: सर्व मराठी स्त्रोत

Linktree: https://linktr.ee/sarvamarathi_strota

कृपया सर्व प्लॅटफॉर्मवर फॉलो करा.

---

🙏 जय ज्ञानदेव! जय विठ्ठल! ॐ नमो नारायणाय! 🙏